Круг
Шрифт:
Сакратар уздыхнуў, зьняў тэлефонную трубку:
– Таварыша Рапапорта… Таварыш Рапапорт, тут прыехала жонка Дубоўкі. Трэба прыняць ад яе перадачу і выдаць даверанасьць… Так, усё…
«Значыць, усе пра ўсё ведаюць… Усё ведаюць. І – як так і належыць быць!..», – думала яна, калі з перадачай ішла да Валадаркі…
«…от жены… от жены… от жены…». Ён пагладзіў кнігу (да вопраткі пакуль не дакрануўся – пасьля праверкі турэмнікі паленаваліся яе нават скласьці: так, скамечаную, і запіхнулі), устаў, падышоў да закратаванага вакна.
Чамусьці падумалася, што з яго зможа ўбачыць Марыю, а можа – і сына… Што стаяць яны і шукаюць яго ў тых вокнах…
Але вакно высока. Не дабрацца…
Прамільгнула выказанае сьледчаму: «Я яшчэ вас перажыву». Яно так і павінна
Разгарнуў Байрана, прачытаў запойна некалькі старонак – і як ачуняў, нібыта зноў у сілу ранейшую ўвабраўся! Чытаў «Шыльлёнскага вязьня» ў перакладзе Жукоўскага – і мацнеў, мацнеў злосьцю і мужнасьцю.
Бессмертный Дух свободного Ума, Святая Вольность! В камерах зловонных Твой свет не может погасить тюрьма, Убить тебя в сердцах, тобой пленённых… Взгляните на меня: я сед, Но не от хилости и лет; Не страх внезапный в ночь одну До срока дал мне седину. Я сгорблен, лоб наморщен мой, Но не труды, не хлад, не зной – Тюрьма разрушила меня. Лишённый сладостного дня, Дыша без воздуха, в цепях, Я медленно дряхлел и чах…Ён раней чытаў гэта, але чытаў – як разумеў цяпер – «звонку». Цяпер жа ўчытваўся не ў радкі, а ў тое, што было пад імі…
І нечакана з-пад гэтых радкоў, як з карэньня – пракаветнага, байранаўскага, – пачалі ўзыходзіць і прарастаць уваччу і ягоныя, ім пераствораныя. І з кожнай рыфмай, з кожным вобразам ён аддаляўся, свабаднеў, забываўся…
Спрадвечны дух, аковам непадданы, ты, воля, найяскраўшая ў вязьніцы! У сэрцы там пасад твой і сьвятліца, і сэрца – у цябе адну ўкахана… Сьсівеў я ўвесь не праз гады, ня ў ноч адну ўзяў сівізну, як хто з раптоўнае жуды. Ня з працы выгнула мяне – ў бязьдзейнасьці ганебнай быў, бязьдзейнасьцю сябе скрышыў. Здабычай дадзены турме, – пакуту цяжкую пранёс. Я лёсам меў тых людцаў лёс, якім зьняволены былі акрасы неба і зямлі…Запісваць нахлынутае не было на чым, не было і чым. Зноў задумаўся аб тым, як колісь, гадоў ужо з шэсьць, прачытаў гэтую паэму Байрана. Адгарнуў «Прыпісы», з тлумачэньняў даведаўся, што «Шыльлёнскі вязень» пісаўся ў Швейцарыі. Разам са сваім сябрам – англійскім паэтам Шэлі («Персі Бішы Шэлі… улюбёны паэт Жылкі…», – адарваўшыся, пачалося думацца не пра паэтычнае: «Сябра-гаротнік Уладзя Жылка… Дзе цяпер? Мо тут жа, у такой адзіночцы, мо нат за сьценкай… – і толькі праз вялікі высілак змог зноў вярнуцца да «Прыпісаў»…) …са сваім сябрам – англійскім паэтам Шэлі – Байран 26 чэрвеня 1816 году агледзеў Шыльлёнскі замак на беразе Жэнеўскага возера… даведаўся пра вязьняў яго змрочных склепаў… У паэме Байран расказвае пра гістарычную асобу Франсуа Банівары (1496–1570), які браў актыўны ўдзел у барацьбе жыхароў Жэневы супраць савойскага герцага Карла ІІІ… За гэта быў кінуты ў падземны каземат Шыльлёнскага замку, дзе, прывязаны да сырой сьцяны, пакутаваў каля сямі гадоў…»
Каля сямі гадоў…
Каля сямі…
Ён закрыў кнігу, а ў памяці абудзілася трапяткое: «Спрадвечны дух, аковам непадданы», – і слова ў слова з яго перакладу.
Аголеная, змораная памяць стала яму найлепшай паперай –
Кніжныя радкі казалі:
Была услада нам в одном: Друг другу голос подавать… <…> Но скоро… Наш голос страшно одичал, Он хриплым отголоском стал…А ім казалася:
Для нас зьняволены былі акрасы неба і зямлі… Ды вораг мову ўзяць ня мог, яна лунала праз вастрог, нясла уцеху, песьню, сказ, надзеі кволіла для нас…Інтуітыўна разумеў, што адыходзіць ня толькі ад рускага перакладу-падрадкоўніка, але і ад самога тэксту, – але не ад ісь-ці-ны…
У кнізе было:
Смерть человека… Я видал, Как ратник в битве погибал; Я видел, как пловец тонул С доской, к которой он прильнул…А ім казалася:
Я бачыў, як гібеў народ у багне акіянскіх вод, калі да хмар іх ускідаў разьюшаны, імпэтны шквал…Жукоўскі пераказваў пачатак ХІ часткі:
Вдруг новое в судьбе моей: К душе тюремных сторожей Как будто жалость путь нашла; Дотоле их душа была Бесчувственной желез моих; И что разжалобило их?Ён жа прамаўляў іншае:
Заўжды турмой была турма, – у катаў літасьці няма…і, адышоўшы ад тэксту, укладаў сваё, каваў сваё (так што ХІ разьдзел стаў на трыццаць радкоў большым):
Звыкаюць там да сьлёз яны, іх кволяць звонам кайданы. Ім гора цяжкае – на зьдзек, ім там на кпіны чалавек. У сэрцах іх – адна брыда, у душах іх – адна жуда, і ні сумленьня, ні надзей… Гатовы ў гразь стаптаць людзей, каб людскасьць вытруціць з усіх, якая вытруцілася з іх. І аглядаючы вастрог, яны сумуюць, што ня змог ён цэлы сьвет сюды ўвабраць, бо сьвет гатовы апляваць, ператварыць яго ў турму, каб толькі кату аднаму, на версе седзючы з ключом….Бразнулі дзьверы.
– Заключённый, на выход!
Падымаўся наверх як сп’янелы. Туманна і неўразумела глядзеў на сьледчага.
«…вот и жена ваша просит утихомириться, признаться… Все признаются. Подпиши – и валяй к жене, сына расти…»
А ў ім загучала сваё: «…от жены… от жены… от жены…»
І сьледчы спыніўся. Зірнуў на гадзіньнік, «Есть просьбы?» – выціснуў.
– Ёсьць. Дайце аловак і паперу…
Сьледчы хмыкнуў, зьдзіўлена скасавурыўся, адсунуў скрыпучую шуфляду, выцягнуў аркушаў з дзесяць добрай белай паперы, паклаў на стол, затым адтуль жа дастаў аловак, разламаў яго і меншую частку кінуў на паперу.