Ахвяры
Шрифт:
Аднак сядзець у няведанні і бяздзейнасці пакутліва. З’яўляецца адзіны інфарматар — Мікола, разы два і малодшы падымаўся дзесяцігадовы Міця. Але чуў, як сурова шыкнула на яго маці, захапіўшы на лесвіцы. Паспрабаваў загаварыць з малым, але хлопчык паказаў язык — і ўніз.
Увайсці ў давер да дзяцей. Во што! Не, малодшага трэба выключыць з гэтай небяспечнай гульні. А з Міколам можна пагаварыць з сяброўскай шчырасцю. Калі яму маці даверыла такую тайну.
Шапталіся што змоўшчыкі. Расказаў яму пра Мінск, пра падпольшчыкаў, часткова сказаў праўду пра сваю дзейнасць, некаторыя гераічныя ўчынкі сачыніў,
— Скажы, Мікола, шчыра, па-сяброўску: зкаеш, дзе атрад?
Сцяўся, панурыўся сын чырвонаармейца (што бацька ў Арміі Чырвонай — адкрыта сказаў у самым пачатку).
Знае. Але не скажа. Не баіцца — не мае права.
Дзіўна растлумачыў, чаму не можа сказаць. Падняўся, павярнуўся, ссунуў штаны, паказаў попу. Спачатку Шабовіч «прачытаў»: во, маўляў, табе атрад. Але тут жа і ў прыцемку ўбачыў, што худзенькая попа яго спаласавана сінімі пісягамі.
— Хто гэта табе?
— Хтокала.
— Мамка?
— Мамка і… дамка.
— Якая дамка?
Сямейка, аднак, — слова не выцягнеш. Але цягнуў:
— За атрад?
— За язык.
Красамоўнае сведчанне таго, чым «узнагароджваюць» за доўгі язык, прыкрылі латаныя штаны.
Аднак такая даверлівая размова моцна зблізіла іх. Але, напэўна, яшчэ цясней пасябраваў хлопец з Аксанай, калі вось так: «Аксанка кліча цябе».
А яна ажыла ў той другі вечар. Яе лячыла бабуля. Аблажыла ледзьве не ўсё цела прымочкамі — здымала жар. А Стася запрасілі, каб ён па-доктарску перавязаў, месца для перавязкі нязручнае.
Знахарка Шабовічу спадабалася: адукаваная бабулька, разумна спалучае народную медыцыну з навукай, такой можна верыць. Увогуле падпольшчыка захапляла еднасць вясковых людзей, іх давер’е адзін аднаму — не баіцца Ганна, што нехта выдасць яе, умеюць людзі гэтыя хаваць тайну, вунь дзяцей як вучаць трымаць язык за зубамі.
Такая ж і бабка Параска. Гаварыла многа, але ўсё прымаўкі, прыслоўі, загадкі і ні слова пра тое, хто яны, адкуль, куды ідуць. Канешне, ёй магла расказаць Ганна тую праўду, якую пачула ад Мар’яны, ды і Аксана не таілася: раз даверылі людзям жыццё сваё, то можна даверыць і справы, няхай ведаюць, каго лечаць. I ўсё ж, такія бабулі бываюць залішне цікаўныя, Параска гэтай слабасці не мела. Зняла прымочкі — і знікла, без слоў, без прыказак, растала што цень. Далікатна пакінула іх адных, няхай мілуюцца галубкі.
— Ну як ты, Аксанка?
— Жар спадае. I не баліць так. А ты?
— Я — што! Сяджу, як кот, на гарышчы, уначы гуляў па двары, задворкі разведаў. Міколка корміць мяне і забаўляе.
— Забаўляе? А са мной ён сур’ёзны. Вершы чытае.
— Ён цябе Аксанкай называе. Як малую.
— Як ты называеш — так і ён.
Нахіліўся, спытаў цішком:
— Знала ты гэтую вёску?
— Не знала.
— А тыя, праз якія хадзіла, далёка адсюль?
— Далёка. Мы адхіліліся ўбок.
— Пра партызан знае Міколка, але не гаворыць, баіцца.
— Ганна сказала: як ачуняю, пакажа нам дарогу. Па-мойму, у іх ёсць свой атрад. Пра Дзядзюлю не чула.
— Мне сядзець навошта? Пагроза ж для сям’і болыная. Ды і табе —
— Я пагавару. Але злуецца яна чамусьці. Добрая, а злуе. У абед Міколку лыжкай па лбе трэснула. Ён сказаў, што Гітлеру морду набілі. «Зноў бадзяешся, як бяздомны пёс?» Дзе ён бадзяецца? Цэлы ж дзень быў дома, да цябе хіба лазіў.
Пачула іх шэпт гаспадыня — стала ў дзвярах бакоўкі. I вельмі негасцінна патрабавала:
— Ану, кавалер, кыш у сваё зняздо.
— Я не кавалер, я — муж.
— Муж, не туж. Мужам будзеш, калі аховай станеш для сям’і. А які гэта муж, што жонку пад кулі вядзе?
I што ёй адкажаш? Лекцыю пачнеш чытаць пра абавязак кожнага чалавека ў гэты страшны для Радзімы час?
…Трэці дзень ляжання ледзьве перанёс: адчуваў, што чацвёрты-пяты не вытрымае. Натура яго патрабавала дзейнасці. Асабліва невыносна было пасля Міколкавага паведамлення. Спытаў у яго, за што ён лыжкі па лбе дастаў.
— Гэта табе Аксана сказала? — асуджальна свіснуў хлопец.
— Не злуй на яе. Такога нельга не перадаць: ты нібыта сказаў, што Гітлеру морду набілі.
— Дык праўда набілі.
— Дзе? Хто?
— Нашы. У гэтым… у Сталінградзе.
— Хто табе сказаў?
— Хтокала. Людзі гавораць. З атрада перадалі.
— З якога атрада?
Прыкусіў хлопец язык: вырвалася лішняе. Забраў міску і скаціўся па лесвіцы.
Як жа ён можа ляжаць тут, калі там на фронце вунь што робіцца! У Мінску яны наладзілі б феерверк у гонар перамогі. Горача фрыцам стала б. У абед выцягнуў ад Міколы нямнога: гавораць людзі, рот ім не завяжаш, відаць, праўда, калі па дварах навіна лётае. А на змярканні, да вячэры яшчэ, з’явіўся Мікола яшчэ раз, лёг побач і глыбакадумна маўчаў, як стары, толькі на пытанні адказваў. I ў цемры, не бачачы твару яго, Шабовіч адчуваў, што хлопец мае сказаць нешта важнае. Чаму толькі цягне? Наганяе значнасці і сур’ёзнасці? I раптам шэпт у вуха:
— Хочаш, правяду ў атрад?
У Шабовіча перахапіла дыханне.
— У які?
— Там узнаеш — у які.
— Канешне, хачу.
— Пад раніцу выйдзем.
— Не праспіш?
— Я прасплю?! — зусім дзіцячае абурэнне і крыўда: маўляў, я табе такое хачу зрабіць, а ты пра мяне як думаеш!
— Адкуль я ведаю, як ты спіш? Я моцна.
— Бо ты інтэлігент, беларукі.
— Я з такой жа вёскі. I бацька папругі мне не раз даваў.
— Дык то бацька, — ад бацысі хлопец гатовы стрываць усё, матчыны лупцоўкі краналі яго мужчынскую годнасць.
— Пакліч мяне да Аксаны.
— Вочы мокрымі не зробіш ёй? Не люблю бабскіх слёз.
— Не бойся. Аксаніны слёзы дорага каштуюць.
— Што яны каштуюць! Соль йдна.
— Соль цяпер дарагая.
Увечары ў сенцах, пасля ў двары загрымеў Ганнін сярдзіты голас. Няцяжка было здагадацца, што зноў ганяе сына.
Да Аксаны яго не паклікалі. Спачатку, здалося яму, у хаце бубніў чужы голас, а потым адразу пагасла газнічка: праз шчыліну ў франтоне ён бачыў гэтую плямку святла ў агароджу. Пайсці сам не адважыўся. Хата, напэўна, зачынена, і Ганна можа паслаць яго… і грубасцю сваёй зробіць балюча Аксане. Не пабаяўся Ганны — пашкадаваў раненую жонку.