Дрыгва
Шрифт:
Нявідны і Нічыпар таксама рушылі з месца. Ідучы гутарылі.
— Сакратар арыштован?
— Арыштован, таварыш Нявідны! — панура адказаў Нічыпар.
— Якую ж работу рабілі вы тут?
— Збіралі сходы. Агітавалі супраць белапалякаў, выступалі за Саветы.
— I якія вынікі?
— Ды ўжо згуртавалі чалавек дванаццаць хлопцаў. А вось цяпер работа прыціхла: паліцыя пачала дужа нася-даць. Шпіянаж на ногі паставілі. А тут і настаўніка забралі!.. Настрой зніжаны.
— А баявую дружыну маеце вы?
Нічыпар крыху замяўся.
— Парассыпаліся хлопцы.
— Ні чорта вы не зрабілі. I
Ціхі і лагодны з віду Нявідны загаварыў цвёрда і жорстка:
— Як жа гэта вы не паставілі людзей, здольных узяць у рукі зброю! На вас насядае паліцыя… Дзеці адкрыта гавораць пра даносчыка Марціна Крука. А што вы з ім зрабілі?
— А што зрабіць з ім? — запытаў Нічыпар.
Нявідны паглядзеў на яго халоднымі вачыма.
— У расход яго вывесці! — цвёрда прамовіў ён. — Ці вы спадзеяцеся, што паліцыя запросіць вас на работу і скажа: калі ласка, агітуйце супраць нас!.. Ні к чорту ваша работа! Бабы вы! Старыя дзяды самі сваім розумам даходзяць да думкі, што трэба ўзброенае змаганне супраць акупантаў. Самі збіраюць людзей, зброю самі дастаюць і самі становяцца на чале партызан. А вы спалохаліся паліцыі, арыштаў і стаіліся, як мышы пад мятлою… Склікаць сёння ж сход.
Але Нічыпара непакоіла адна думка, і не сказаць пра яе Нявіднаму не выпадала.
— Горш за ўсё вось што, таварыш Нявідны: на вобыску ў часе арышту нашага сакратара забралі дакумент — спісак членаў замосцінскай падпольнай арганізацыі.
Яшчэ халадней глянуў Нявідны на Нічыпара.
— Самі работы не робіце ды яшчэ другіх падводзіце. Далі знаць аб гэтым у Замосце?
Нічыпар маўчаў вінавата і панура.
— Паведаміць? Ва што б там ні стала паведаміць Замосце.
— Замосце на вялікім падазрэнні ў паліцыі, і прабрацца туды трудна.
Нявідны змераў Нічыпара — з ног да галавы халодным поглядам.
— Няма ў вас арганізацыі, няма ў вас работы… людзей у вас няма. Ёсць людзі, але вы не здолелі паставіць іх на работу.
Нявідны змоўк. Што было гаварыць Нічыпару?
— Вось што, — памаўчаўшы, сказаў Нявідны, — сход склікаць на паслязаўтра. Калі я не вярнуся, праводзьце сход самі. Задача сходу — разгарнуць работу, жывую, бальшавіцкую. Арганізаваць партызанскі актыў, іначай вы не людзі змагання, не бальшавікі, а мёртвы баласт. Не чакаць, покі паліцыя дазволіць вам насіць зброю, — самі вазьміце яе ў паліцыі.
I перадаў Нічыпару жмут адозваў.
— Расклеіць гэтыя адозвы, дзе толькі можна. — Нявідны пайшоў; Нічыпар маўчаў, пазіраў яму ўслед.
— Таварыш Нявідны, і я іду з табою.
Нявідны азірнуўся.
— Аставайся тут і рабі тое, што я табе казаў.
Нявідны знік у кустах. Нічыпар яшчэ пастаяў некалькі хвілін. Яму стала прыкра і сорамна.
Нічыпар задумаўся, і ў другім кірўнку пайшлі яго мыслі.
XXIV
Калі Саўка Мільгун сам не дадумаўся, якою справаю заняцца яму, дык за яго людзі падумалі, і добра падумалі. Цяпер Саўка злез з печы, ажывіўся, парухавеў, — словам, другім стаў чалавекам, і думак у яго поўная галава. Думкі яго ідуць па дзвюх асноўных лініях: першая — як практычна звязацца з партызанамі
Сабраўся Саўка ў дарогу, напусціў на сябе ваяўнічы выгляд і мнагазначна прайшоўся перад вокнамі войтавай хаты і яго прыяцеляў: няхай ведаюць, што ён выконвае свае абавязкі. I войт убачыў яго з двара і таксама мнагазначна кіўнуў яму галавою.
Саўка ідзе ў Вепры — з Вепраў пачне ён сваю работу. Сустракаючы сяго-таго з сваіх знаёмых, ён асцярожна заводзіць гутарку аб гэтай бядзе, што на людзей насунулася, аб тым, як цяжка жыць пад польскай акупацыяй.
— Куды, Саўка, ідзеш? — запытаюць яго.
Саўка нахмурыць бровы і грозна адказвае:
— Чалавеку цяпер адна дарога — у лес!
I скажа такім трнам, што ўсім становіцца ясна, чаго трэба чалавеку ў лес ісці.
— Охо-хо! — уздыхне толькі Саўкаў слухач.
I нічога дзіўнага няма: зусім слушна гаворыць Саўка, і яго словы разумеюць як заклік да паўстання. Людзі спачуваюць яму, а некаторыя нават папярэджваюць, каб ён асцерагаўся, бо можна лёгка папасціся. Саўка і сапраўды думае, што трэба асцерагацца.
Строга акрэсленага плана ў Саўкі няма. Ён накідаў толькі самыя агульныя абрысы яго, а рэшта — Саўка проста пакладаецца на шчаслівы выпадак. Вось чаму яго дзейнасць болей падпарадкуецца натхненню, чым папярэдняй прадуманасці, і калі Саўка выходзіў ужо з сяла, трымаючы кірунак на Вепры, і ў поле яго зроку трапіла хата дзеда Талаша, то ён рашыў не мінаць яе: ану ж, натрапіць на след старога паўстанца. Па істоце Саўка нічога не мае супраць дзеда Талаша і тых людзей, за якімі ўзяўся ён сачыць, ён глядзіць на іх як на сродкі да жыцця. Ён гатоў нават і спачуваць ім, але што ты зробіш, калі так збегліся акалічнасці?
Максім тупаў на двары. Тая бяда, што навалілася на дзедаву хату і яго сям'ю, здавалася, абмінула Максіма і не налажыла на яго свайго адбітка. Прынамсі, на Максімавым твары не заўважалася нічога такога, што сведчыла б аб згрызотах і трывогах душы. Але і не вечна ж заставацца твару адным і тым жа, а ў Максіма, быць можа, былі прычыны праясніць свой твар.
Максім трохі здзівіўся, убачыўшы на двары Саўку: такі рэдкі быў ён тут госць. Але Саўка як ні ў чым не бывала падышоў да Максіма, прывітаўся.
— Асірацеў ты, брат Максім, — пачаў гутарку Саўка.
— Выходзіць, што асірацеў.
Максім быў захоплен знянацку і не знайшоў болей трапнага адказу.
Саўка ж трымаўся ўзятага тону. Ён дакорліва патрос галавой.
— Вось, брат, часы насталі! Ні ў чым пэўнасці няма, і сам сабе не можаш быць гаспадаром. Я проста не ўрымшчуся. Месца сабе не знаходжу.
— А табе што?
Максім падумаў, што Саўку палякі пакрыўдзілі.
— Ну, як-та што? Ты ж думаеш, баліць толькі таму, каго за жабры ўзялі? Баліць і таму, хто змушан глядзець на ўсё гэта. Ведаеш жа, што робіцца. Не мне гаварыць табе пра гэта.