Пляц Волі
Шрифт:
Потым, калі ўжо вярнуўся кіроўца, да яго падскочыў няголены незнаёмец у спартыўных штанах і пацёртай кароткай скуранцы.
– Мусора! Меня уже с час в дежурке держат… — і пачаў гучна скардзіцца, неяк не зусім натуральна выдаючы сябе таксама за ахвяру міліцэйскай прынцыповасці. Распытаў калегу-кіроўцу і пра заробкі, на свой двойчы наракаў.
Зноў прыйшоў сяржант «з ямінкамі», перапісаў багаж, неяк загадкава зірнуў на няголенага, хоць і з акуратнай кароткай стрыжкай, зайшлу ў скуранцы.
– Ды ганіце артыста гэтага. З яго такі
«Чаўнакі? Да чаго тут старыя чаўнакі? Так жа драўляны бегунок завецца… Правільней, зваўся.» Але ў суседа ўжо не перапытваў…
Толькі праз паўгадзіны зноў завёўся-залапацеў «Ікарус» — падалося, што гучней, зласней нават, — і, набіраючы хуткасць, зашаргацеў да Слуцка.
І тут ён здаўся, прыдрамаў, а ў сне, як праз тумановую павалоку, зноў мролася-перажывалася тое далёкае, за спратамі гадоў прыхаванае…
Слуцкае паўстаньне — гэта быў пратэст народу супраць Рыжскага міру паміж Савецкай Расіяй і Польшчай…
Ня гледзячы на тое, што Слуцкае паўстаньне было задушана маскоўскімі і варшаўскімі імпэрыялістамі — яно застаецца пуцяводнай зоркай у гісторыі беларускага вызвабадзіцельна-адраджэнчага і дзяржаўна-незалежнага руху.
З «Дэкларацыі Ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі» ад 25 сакавіка 1922 года.
Ніколі, пэўна, Слуцак не быў такім разгублена-стоеным, як у тыя кастрычніцкія дні 1920-га. У Рызе ішлі расійска-польскія мірныя перамовы. З Савецкай Беларусі ў Латвію выехаў Аляксандр Чарвякоў, але бальшавіцкія дыпламаты на перамовы яго не пусцілі. Пасля падпісання Рыжскай дамовы аб перамір'і і «нейтральнай зоне» (яна і прайшла па Случчыне) яшчэ тыдзень грымеў фронт. Палякі рваліся завалодаць горадам, і нават «перастараліся» — фронт да ўсталявання перамір'я лёг на 10 - 12 вёрстаў на ўсход і паўднёвы-ўсход ад горада.
Горад ахапіла ціша, перарваўся нават гандаль, што здаваўся гарадчукам вечным. Людзі адседжваліся ў дамах, нават сабакі не высмельваліся пасля нядаўняй страляніны бегаць цэнтральнымі вуліцамі. Паўсюдна ўпэўнена гаспадарыў польскі жаўнер, начальнікам краю стаў палкоўнік Ясінскі, камандзір 10-й пяхотнай дывізіі (якая стаяла ў Слуцку, 11-я і 16-я дывізіі расцягнуліся па фронце на ўвесь павет).
У гэты час узнавіў сваю дзейнасць Нацыянальны Камітэт Случчыны. Напрыканцы кастрычніка яго старшыня Павел Жаўрыд, не атрымаўшы ад Ясінскага ніякай пэўнай інфармацыі пра будучае краю, камандзіруецца ў Вільню і Варшаву.
Праз Слуцак і вакольныя вёскі пацягнуліся купкі дэзерціраў Чырвонай арміі. Аднаго разу прайшоў нават цэлы ўзброены атрад. Галодныя, хворыя, змучаныя вайною, канца-краю якой і бачна не было, чырвонаармейцы сотнямі асядалі на Случчыне, хто прымаком, хто работнікам — гэта ўжо як шэнціла.
Сям-там, часцей па валасцях, шныпарылі белагвардзейцы, балахоўцы — агітавалі супраць бальшавікоў. Найбольш нахабныя збіралі подпісы за далучэнне пэўнай воласці да Польшчы.
Ды ўсё ж спакваля ажывалі і горад, і вёскі. Загудзеў нядзельны кірмашовы пляц, паспакайнелі, вымужнелі нават случакі: «А колькі ж гэта гнуцца ды хавацца!»
Прадзёўбнуліся ваярскія настроі, асабліва пасля з'яўлення штабс-капітана Мацэлі, які паведаміў Нацкамітэту пра арганізацыю ў Польшчы беларускага войска, пра пачатак антысавецкіх паўстанняў.
«Трэба збіраць збройную сілу!» —
А намеснік старшыні малаколькаснага Камітэта Уладзімір Пракулевіч хацеў перачакаць, памяркоўна разабрацца…
І тады вырашылі абнавіць склад Нацкамітэта. 5 лістапада сабралі сход Случчыны (каля паўтысячы чалавек прыняло ўдзел, толькі — як потым крытыкавалі — поўнага валаснога прадстаўніцтва не было на ім: спехам склікалі люд з вакольных вёсак, а таксама з гарадскога кірмашу). Нацкамітэт папоўніўся, і новыя сябры прапанавалі абмеркаваць пытанні пра адносіны да Польшчы, Балаховіча, а таксама пра неабходнасць утварэння сваіх узброеных частак. Адзінства не дамагліся, і «старыкі» падалі ў адстаўку (хоць потым збіраліся асобна, далучыўшы да сябе Русака, Бусла і Асьвяцімскага, якія вярнуліся з менскай эсэраўскай канферэнцыі).
Хлопцаў як падмянілі, быццам на цэлыя галовы большымі парабіліся. Асьвяцімскі нават прычоску змяніў, «убакенбардзіўся», бародку адгадаваў (можа, васпаватасць сваю прыхоўваючы?). А перад Алесем, як сустракаліся дзе, такім франтам трымаўся! Што ты!
«Ну і што з тваіх гадовых карпенняў у Менску? Казаў жа табе: «У эсэры паступай!» Хоць бы як Стаганавічанкі зрабілі…»
І што адказаць яму было? Купала і без партыяў усялякіх Купалам застаецца. Ці, можа, пра граматнасць школьную нагадаць — яму ж, малодшаму Асьвяцімскаму, дай якую паперчыну скласці — дык жа ўсё ў памылках будзе… Хоць калі трэба было да Трафімава звярнуцца, дык Бусла з'агітавалі да Алеся: «Ты ж, братка, з ім працаваў. Падкажы…»
Зрэшты, з добрым клопатам да Трафімава выбраліся: прасілі пасадзейнічаць у амністыі дызерцірам. А іх жа тысячамі ўжо на Случчыне лічылі!
І ўзгадалася раптам (і з гэтым адчуванне прыйшло, што не спіць ён, што зноў у памараку ўспамінным блукае) ягоная сустрэча з «дызерцірам»-знаёмцам — вызваленым колісь ад Міці Бубы.
Ужо і марозікі першыя падціснулі, дык падводы моцна траскацелі па цвёрдых каляюках ды грудах (добра, што надаўмеліся з Лістападам хоць саломы прэлай пад сябе ўскінуць, а то б, як падкепваў дзед Нупрэй, «кіроўца» іхні, і бэбахі павыскоквалі б. Іх, а таксама яшчэ некалькіх сялян Рада Случчыны адкамандзіравала таго разу збіраць харч для створаных беларускіх вайсковых адзінак. Помніцца, з вялікай неахвотай выбіраўся ў дарогу, асабліва падкрыўдоўваў Юрка, хоць яго старэйшым над усімі агентамі прызначылі. Наракаў колькі разоў: «Усе людзі як людзі, вунь ці зброю рыхтуюць, ці ў выведку падаліся, а тут во табе — бабская праца!»
Канфіскацыяў, канечне ж, не праводзілі (хапіла на тое бальшавікоў ды палякаў), прымалі толькі ахвяры. А былі яны шчодрымі, штодня на склады амаль па семдзесят пудоў хлеба й да дваццаці пудоў мяса, пра іншы харч не гаворачы, прывозілі! Ледзь на пяці падводах дацёгвалі сабранае.
Дабраліся да Покаршава. Вёска багатая, вулка ўся дубамі аграмаднымі абсаджана. Як склалася ўжо, па хатах «дзядоў» выправілі: ніякавата, сарамліва ўсё ж неяк самім хадзіць было.
Ён тады, здэцца, падсядзёлак папраўляў, калі да яго нечакана звярнуліся:
– А говорят, земля большая! А выходит — и разминуться трудно!
Бровы прыхмурыў тады, наструніўся («Хто тут па-руску гаварыць можа?»), а як угледзеўся ў чалавека, калі той вуха прастрэленае пачухаў — так і ў ладкі ляснуў.
– Скуль ты тут узяўся?! Юрка, ці пазнаеш?!
Юрка, бачна было, яшчэ не ўцяміўся.
– Из одного плена в другой плен попал… — заліхвацка зазвінеў колішні чырвонаармеец і па плячы яго стукнуў: — Только отсюда, братцы, освобождать пока не надо! — І зарагатаў ледзь не на ўсю вулку.