???йээннэр, номохтор

С?лбэ Багдарыын

Ити 34–35 сыллар диэки. Оонньор трэ тыаыыр эин дииллэр этэ. Арааа, сибиэннээх дьоннор быыылаах. Сымыйанан кэпсиирим айыыта бэрт буолуо. Дьон кэпсиирин истибиппин кэпсиибин.

Миитэкэ Ньукулаайабыс Кырбыаакын-Байыас. Нам, Таастаах нэилиэгэ. Бухаайы аатын ууа. 1995 с. 92 саастааа.

ОО СМТ ИИГЭР

Кыыс кстбэт. Хойутуу кэргэннэммитим. Матан хаалтым. Баайга биэрэллэр эин. р баайы сылдьыбытым. 21-бэр дуу, дэн дуу кэргэннэммитим буолуо.

Дьон холкуостаах буолтара, мин бытархайынан хаалан хаалбытым.

Холкуоум ыыран ылла. Мунньахха. Туох буолан ыырдахтарай? Мунньахха киирдим. К-дьаа. Элбэх кии. чгэй баайы.

Аам буоллаына ыыппат. «Ойох ылан баран бар», – диир. Бастакы уола буоллаым дии. Бииргэ улааппыт киибин, тээ кэриэтэ.

Мунньахха бараммын, олордум. Бииргэ скээбит дьонум. Бары дааны. Биир кыыс хаалбыт эбит. Олорор эбит. Дьон ортотугар, дьахталлар ортолоругар. Ол аттыгар баран олоруох санаам кэллэ. Дьахталлар арыллан биэрдилэр. Олордум аттыгар. Онтон ыйыттым, ыйытыахтаахпын: «Уол булунуоххун баараын дуо?» – диэтим. Кистээммин. Кулгааар. Онтум туран баран хаалла. Атын сиргэ баран олордо. Онтон кэллэ: «Кырдьык этэин дуо?» – диэтэ.

«Кырдьык буолумуна», – диэтим.

«Мин дьиэбэр аргыстаан барыахпыт», – диэтэ.

Дьиэтэ чугас. Миэнэ – ыраах. Букаайыга олоробун.

Аргыстаан бардыбыт. Ийэтэ эмээхсин баар. Уонна кэргэн суох.

Икки улахан кыыстаах. Кэргэн барбыттар. Миэнэ – саамай кыралара. Сылы кыайбат балыс. Миигиттэн. Аата Мааха Киргиэлэйэ диэн оонньор. лр сытар оонньор. Ыалдьан. с сыл сыппыта. Ас барбат буолан. Онтон оонньорбут туран: «Ырааынан аймах буолуохтаах этибит. Онон сатаммата буолуо», – диэтэ.

Онон мин барыах курдук буоллум. Дьиэм – ыраах сир, тоус биэрэстэ. К эрэ кыайбат сир.

Онтон кыыым хаайыы б. «Ити лр сытар, й аччаабыт оонньор. Олох уруу буолбатахпыт», – диэтэ.

Эмээхсин эмиэ: «Уруу буолбатахпыт», – диэн кэбистэ.

Онтон кыыым тааспын-саппын дэлби ыйаталаан кэбистэ. Сиппит-хаммыт баайы, миигиттэн сылы кыайбат эрэ балыс. лэлии сылдьар. Хас да кии ыйыппыт, трт кии дуу, дэн дуу. Ону аккаастаан испит. Инньэ диир этэ. Хонноум дии. Кии хаайыытын ылынаммын. Хайыахпыный. Былыргы кыргыттар да сытыылар. Уонна сиппит-хаммыт баайы. Бд. Бары да бднр.

Онтон иккиин кэлэ сырыттым. Аргыый аай. Сэмээрдик. Уол оо санаата оонньуур буоллаа. Кии ааттаах. Арахсар санаа суох. Кыыым да арахсар санаата суох. Кэлэн хонобун дааны. Кэннэкинэн ыттыйан бардым. Син сырыттым.

Оонньор лн иннинэ дьиэ туттарбыта.

Куораттан тахсыбытым. рбтм кэннэ, биир ыыыр аттаах дьахтар иэр. Ону мин сэрэйдим. Арааа, мин киим иэр быыылаах диэтим. Тахсан олоробун. Ыт маым ¹ рдгэр. Кэллэ. Кини эбит. Атын баайда. Сэргээ. «Оонньор барда. Кмнбт», – дии кэлбит. «Сассыарда аргыстаыахпыт, бииргэ барыахпыт. Хон», – диэтим.

Хоммото. «Быраатым Бааска срэ сылдьар оо. Ийэм лбтэ».

Нэилиэккэ бардым. Очуот буолла. Сымыйанан-кырдьыгынан очуоттаатым. «Холкуостаах буоларым буолуо», – диэтим.

Кэллим. Дьиэбэр. Аабыттан аналбын-чааспын крдтм. Кыыым ыксатта. Кыыым кэлбит. Аттан инибэт кии. лэит кыыс этэ.

Куораттан тахсарбытыгар биирдии иит испиири биэрэллэр этэ. Мин испэппин ол саана. йдбн кыыспын. Баар, онно илдьиэм диэн. Аам ааарын иэн кэбиспит. Уоран. Крдр эбит. Ампаарга кистээбитим. «Оо, сыыа гыммыппын», – диэбитэ. «Барабын, – диэтим. – Кбн».

Тэлгээ

уу б, чалбах б. Аналбын-чааспын биэрдэ – с элбэх. Буолунай буоллаа дии. Биир убаалаах биэни. Бэйэм аналым, олох. Атыыры. Саастаах. Бэйэтэ атыыр соноостоох хаалла. Биир тиээ бургунас, биир бэйэм ынахтаахпын. Трбттэр иккиэн. Иккиэннэрин биэрдэ. Атыырым буоллаына сыаралаах, сэптээх-сэбиргэллээх. Ньирэйдэрбин тиэйдим да кэлэн кэбистим. Таас-сап диэн туох дуоннаах буолуой. Бттэ.

Холкуоска ыла оустулар. «Кыыс буллахпына, киириэим», – дии сылдьар этим. Туой. Бэтиэхэлээх киибин.

«Кэлиээ. Кэллэинэ, ынахтарын, ньирэйдэрин баайталаан кэбиээр. Хотоо», – диэбит ийэтигэр.

Онтон кэлбитим, ынахтарбын, ньирэйдэрбин ийэтэ баанан кэбиспит. «Атыыргын, биэин илдьэн холбоон кэбис», – диэбитэ. Бэйэтэ эмиэ биэлээх. Эмээхсин баай этэ. Трд.

Дьэ, онтон лэлээн тэн бардым. Кыыым мас таа сылдьар эбит. Эмээхсиммит баар, сбн крр, дьиэбитин крр. Бэйэбит иккиэн, эр кии курдук, сырыттыбыт. Оттоон-мастаан. Сыл тохору таах сырыттыбыт, ооломмотубут. Сылтан ордон баран, оолонон барда. Илистэн. Биэксэл диэн букатын суох. Оолорбут иккистэригэр тиийэн баран: «Тээтээ, маамаа», – диэн баран лллр. Дьэ, нахаас. Кииттэн биир оону ииттибитим. гэр тиийэн баран лбтэ. Сытыы баайы этэ. 11 оону кмн баран, аармыйаа барбытым. с хомуурга. Эмээхсиним хаалла, ийэ кынным хаалла. Аам хаалла. Ытаан-сооон хааллылар. Сылтан ордон баран ийэ кынным лбт. Кммттэр ону.

Онтон икки сыл сырыттым. Икки сылтан ордон иэн, кэлбитим. Икки сыл ааара сылдьан баран, тохсунньу саана, тымныы саана кэлбитим. Ньачаас аалбыттара.

Кэлбитим эмээхсиним баар. С суох буоллаа дии.

Оо смт иигэр. Трбкк сырыттаа дии. Кыччаан хаалбыт эбит. Биирдэ сурук ыыппыта. «Эн крн барбыты курдук сылдьабын. Крээбэккэ сылдьабын», – диэн суруйбута. Аатын крстэинэ, тиллэр эбит оо. Ити ханна да биллибэтэх дьыала.

Онтукабыт, дьэ, ыыы буолла. Сылгыбын тутан киирдим. 7 эрэ хоннордулар дьиэбэр. Эмээхсиним мн б, тохтуу тспэккин диэн. «Сылгыгар киир», – диэтилэр холкуоум. Лаабыда ыраах, уон кс. Салбантан. Мааппабын таааран кэбистим эмтиэкээ, баабыска эмээхсиэ. Онтон эмээхсин ыыртаран ылла. Трттбт. Нэиилэ, дьэ, ынаы тртр курдук ыллыбыт. Иккиэн. Ааммытын хатанан кэбистибит. Онтон, оо туох да эттээх-сииннээх баайы. Улахан баайы. Нэиилэ ыллыбыт. Дьахтарым лбт эрэ. Ылбыппыт, баттаа бачча уун (сэийэтин крдрр – Б. С.). с сылыгар чугааатаа дии. Кыыс этэ. Клэ-клэ дьиэ рдн ааар, аны илиитин охсор – ытыс таынар. Эмээхсин клэр: «Оорбуккутун билбэккит дуо? с сыла буоллаа дии», – дии-дии.

Мааппабын ааллым. Оуунан. Хонуга туолан. Кыыым, син крбппт-истибиппит, сытара буолуо диэн. рбтм алдьархайын. Тоус хонон баран лн хаалла. Биэксэл: «Буорайбыт», – диэн буолла. Барыта миэнэ – иэх.

Тылы быаарыы:

 ¹ Ыт мас – мас эрбиир атах, хоуол. Бл оройуонун дьонун тыла. (Саха тылын диалектологическай тылдьыта. – М.: Наука, 1976. С. 316).

Семен Авксентьевич Филиппов-Халчыык (1932). Нам, II Атамай нэилиэгэ (билигин Горнай улууа, Атамай нэилиэгэ). «Таахаан аатын ууа. Инникитэ Ала Ууа. Ити Ала Ууа улахан норуот , элбэх сири хабар . Саамай былыргы трттэрэ . Бу рэх снньэ бтнн буолуо». 1999 с. кэпсэппитим.