???йээннэр, номохтор

С?лбэ Багдарыын

Онтон рэй Таарата диэн ааттаабыттара дииллэр.

Николай Николаевич Старков-Сэбиэт Коля (1956). Муома, Тблэх блэгэ. рэй аатын ууа. 2001 с. суруйбутум.

АРААСКА ТУРАР УДААН УУОА

Тирэхтээххэ биир удаан ууоа арааска турар. Туох баар симэин кэтэ сылдьар .

Дьокуускайга музей аыллыбыта. Соболооххо хомсомуол сэкиритээрэ, онно экспонаттары хомуйуу буолбутугар сп тбэиннэрэн, ол удаан ууоуттан били симэин, арааынай киэргэллээх ыытаары, Муома сиригэр маннык баар диэн, ылан кэлбит. Дьиэтигэр.

Ити србэччэ километрдаах сир. Сатыы сылдьар буоллаа. Дьиэтигэр чэйдии олордоуна, ээккэтэ таырдьа тахса сылдьар, аалбыт малын крр. Сиэнигэр киирэн этэр: «Тоо маны ыллы. Улуу дьоннор. Кии тыыппат, быа саарбат куолута. Сэттээх, сэтэриилээх буолар. Ол иин миэстэтигэр тттр илдьэин, хайдах баарынан симээн кэбис», – диэбит. Ону уола буолуммат: «Дьокуускайга ыытыам», – диэбит.

Ону оонньор, тннэри илдьэн, удаан ууоар тиийэн, симээн, крдспт. Онуоха биир таммах хараын уута тэн, хааа кубулуйан баран, стэн хаалбыт. «Эдэр оону арааччылаа, саа нэн эрэр киини баалаама, бырастыы гын», – диэбит. Ону ол хараын уута тахсар.

Ол курдук олороллор. Туох да уларыйыы суох. Уол лэлиирин курдук лэлиир. Онтон, саас ортотугар тиийэн баран, бу кии илиитэ уонна атаа тарбахтарыттан ууллан тохтор. Дьокуускай куоракка тиийэн крдр сатаан баран, тннн кэлбитэ. Кэнники ытынан лбт этэ. Талааннаах эин, артыыс эин, ырыаыт эин, кыайыылаах-хотуулаах кии. Холкуос, сопхуос биир тутаах киитэ. Ону удаан ууоун тыыппытыттан буолуо диэн сабаалыыллар этэ. Быраастар кыайан быаарбатахтар. Ити 50–60-с сылларга.

Ити удаан ууоа турар сиригэр, Тирэхтээх рэин рдгэр, иккитэ бааар буолбута. Бастакы бааарга кэлии кии, ктт Федоров Николай Гаврильевич, хос аата Доодорон диэн, тулуйа сатаан баран, крдр курдук этэр: «Эдьиийбит, баччалаах уоту крн тураын, бэйэ ууоххун харыстаабаккын дуо?» – диэбит. Онуоха бэргээ саачча былыт тахсыбыта дииллэр. Ардаы тэрэн, умулларан кэбиэр.

Иккис сылыгар ол сиргэ эмиэ умайар. Ол онно дьоннор крдллр. Ардах тэр, млтхтк тэр ууоу сиэн кэбиэр.

МЭЭ ХААЛАС

Данил Иванов. Мээ Хаалас, Чыамайыкы нэилиэгэ. 1967–1968 сс. Блтээи педучилищеа II кууруска рэнэ сылдьан суруйбут. Киниэхэ Чыамайыкы трт олохтооо Ион Семенович Федоров (1898) кэпсээбит.

ЧЫАМАЙЫКЫ

Былыр Чыамайыкы диэн эмээхсин олоро сылдьыбыта . Кэлии дьон кини кыргыттарын кэргэн ылан, манна олохсуйбуттара . Бу нэилиэккэ саамай улахан кл Чыамайыкы дэнэр эбит. Ону харыс тылынан солбуйан, Эбэ дииллэр. Бу кл нэилиэк кииниттэн 10 км танары Тамма снньгэр сытар.

Тихон Егорович Никитин (1915). Илин Хаалас улууа, I Хаптаай нэилиэгэ (билигин Мээ Хаалас оройуона, Хара нэилиэгэ). Айалаах аатын ууа. 1982 с. кэпсэппитим.

ХАПТААЙДАР

Хаптаайдар тустарынан былыргы оонньоттор кэпсээннэрин истэр этим.

Хаптаайга, рскэ, Тииттээх диэн аа ууа баар. Мыла рэх трдгэр олохтоох. Онно, дьэ, былыргы оонньоттор кэпсииллэринэн, рнэн, тиити миинэн, устан кэлэн олохсуйбуттар. Онтон кэлбит дьоннор ол Тииттээххэ олохсуйан скллэр.

Онтон кинилэр уа ттлэригэр Харгыйа аатын ууа баар. Огдураан да диэн ааттыыллар.

Олор Тииттээхтэр кэннилэриттэн харыйаны миинэн кэлбиттэр диэн кэпсииллэр. Ол атааннаар эрдэхтэринэ ааттыыллара эбитэ дуу.

Кинилэри онно тохтотумаары, Тииттээхтэр ох саанан ытыалаан тоуйбуттар. Ол кынан баран, Харгыйа аатын ууа элбэхтэр. Кстэринэн олохсуйан хаалбыттар.

Хаптаайдар ситинник скээбиттэр уонна тыаа тахсан испиттэр. Мыла рэх устун. Тииттээхтэр Мыла рэх устун тахсыбыттар. Харгыйалартан эмиэ мыраан рдгэр Харыйалаахха олохсуйбуттар. Харыйалаах аатын ууа скр.

Чэ, итинник.

НРКТЭЭЙИЛЭР

Нрктээйилэр тустарынан Нрктээйи оонньотторо кэпсииллэринэн.

Нрктээйигэ манай Петровтар диэннэр олохсуйбуттар. Биллэн турар, соуруу диэкиттэн кэлбиттэрэ буолуо. рнэн. Кинилэр кэннилэриттэн Нрктээйилэр диэннэр кэлбиттэр. Элбэх кии. Эмиэ рнэн устан.

Ол Нрктээйи аатын ууа халы дьон, рскэ скээн баран, тыаа таранан барбыттар. Кэнники, арахсаннар, трт Нрктээйи буолбуттар. Олус ыраах-ыраах скээннэр, тэнийэн хаалбыттар. Ити билии Павловскайынан, Мооронон, рнэн-тыанан. Саамай улахан нэилиэк хаалан хаалар.

Онтон бу диэкинэн, ити Тйэнэн, Клт Нрктээйитэ арахсар. Туспа нэилиэк буолар. Уонна Нрктээйиттэн Тыараа диэн нэилиэк арахсар. Бу Мыла рэх халдьаайытынан уонна Хомпу куулатынан, икки ттнэн, снньнэн. Биир нэилиэк гынан баран, эмиэ нэилиэктэри туораан, Тыыллыма нэилиэгин туораан.

Уонна рскэ, Ороссолуода соуруу ттгэр, Дьппн бэтэрээ ттгэр, ити икки ардыгар, Быллараат Нрктээйитэ диэн кыра нэилиэк баар этэ. Ол билигин Дьпп киирэн турар.

Клт Нрктээйиттэн, Тйэттэн хоту билигин Мрн диэн ааттанар. Чоочо скээбит сирэ былыр.

Ороссолуода Тмэти диэн ааттаах былыргыта, Торуой Тыыллыма диэн. Ити Ороссолуоданан тыаа тахсар. Ыраах тахсар. Трт кск тиийэ тахсар. Хаатылыманан.

Николай Михайлович Сидоров (1922). Мээ Хаалас, лчй. Хара ийэтин ууа. 1989 с. суруйбутум.

ХАРА ИЙЭТИН УУА

Хара ийэтин ууа. Хара нэилиэгиттэн хара оустаах хара уол кн кэлбит манна. Ол кэлэн, олохсуйбут. Ол олохсуйбут сирэ Кыыл Аабыт. Уулаабыт диэн быыылаах. Ону кылгаппыттар. Кыыл Аабыт – ити кыстыга. Сайын буоллаына, бу лчйг сайылаабыттар. Кэлин.

Хара ийэтин ууа трт араспаанньа скээбит: Сиидэрэптэр, Хабырыллайаптар, Ородьуйуонаптар, Стручковтар. Трдлэринэн дьадаы дьоннор. Холобура, бу мин ээм Ииччит Мааркап диэн . йэтин тухары мас иити оорор.

Бииги трпптгэр Матаатай диэн кии ск сылдьыбыт. Аатырар охсооччу.

Алексей Андреевич Петров (1919). Мээ улууа, Бахсы нэилиэгэ. 1982 с. Чурапчы Чыаппаратыгар суруйбутум.

Р ОУСТААХ ООННЬОР

Мээ Хааласка, Дойдуунускайга Дойду Бахсыта диэн баар. Улуу Арыы диэн. Ол арыыны Мэээ биэрэн тураллар. К саана. Ол арыыны олохтоохтор, кырдьаас тт, Бахсы Арыыта дииллэр. Диэх тустаахтар.

Ити Бахсы, Танда Бахсы уонна бу Орто Бахсы барыта биир эбит.

Былыр биир р оустаах оонньор сири ааттаталаабыт , кэрийэ сылдьан, диэн кэпсииллэр этэ. Бииги оо эрдэхпитинэ. Баар, биигини албыннаан этэллэрэ буолуо.