Олівер Твіст

Дыкенс Чарльз

Слёзы набеглі на вочы мілай дзяўчыны, калі яна пачула гэта, і калі адна слязінка ўпала на кветку, над якой янасхілілася, і ярка заблішчала на венчыку, надаючы кветцы яшчэ больш прыгажосці, то здавалася, што гэта вільгаць з вачэй дзяўчыны — увасабленне пачуццяў яе маладога, далікатнага сэрца, якое па праву заяўляе аб радстве з найлепшымі творамі прыроды.

— Анёл, істота, роўная па чысціні і нявіннасці Божым анёлкам, трымцела паміж жыццём і смерцю, — працягваў малады чалавек. — О! Хто мог спадзявацца, калі перад яе вачыма адкрыўся далёкі свет, які больш родны ёй, што яна вернецца да смутку і нягодаў гэтага свету! Роз, Роз, ведаць, што вы знікаеце, як лёгкі цень, адкінуты на зямлю нябесным промнем, не мець надзеі, што вы будзеце ўратаваныя дзеля тых, хто чэзне тут, — не разумеючы,

дарэчы, чаму вы мусіце быць выратаванай дзеля нягодаў, — адчуваць, што вы належыце да той прамяністай сферы, у якую так рана адляцела ўжо шмат найлепшых і найчысцейшых, і, аднак, насуперак усім гэтым суцяшальным думкам маліцца за тое, каб вы былі захаваныя для тых, хто вас любіць — такую пакуту хіба можна вынесці? І гэтая пакута была ўва мне, дзень і ноч. Разам з ёй мяне апанавала такая плынь страху, боязі, нават самалюбных перажыванняў ад думкі, што вы можаце памерці, не даведаўшыся, як аддана я кахаю вас — гэтая плынь магла ўвабраць у сябе маю свядомасць, мой розум. Вы пачалі папраўляцца. Дзень за днём, што там — гадзіна за гадзінай дадавалася нейкая кропелька здароўя, улівалася ў кволы ваш струмень жыцця, які паволі цёк у вас, — пакуль ён зноў не набраўся моцы ды імклівасці. Я, можна сказаць, бачыў, як вы вярталіся ад смерці да жыцця, я сачыў за гэтым вачыма, аслепленымі каханнем, жарсным і глыбокім. Дык не кажыце мне, што вы хочаце пазбавіць мяне ўсяго гэтага! Цяпер, калі я люблю, калі маё сэрца больш адкрылася людзям.

— Я не гэта хацела сказаць, — са слязьмі на вачах сказала Роз, — я хачу толькі, каб вы паехалі адсюль і зноў імкнуліся да мэтаў больш годных і высокіх, да мэтаў, якія вартыя вас.

— Няма мэты, больш вартай мяне, больш вартай самага высакароднага чалавека, які толькі можа быць, чым змагацца за сэрца такое, як ваша! — сказаў малады чалавек, беручы яе руку. — Роз, мая мілая Роз, я кахаю вас ужо столькі гадоў. Я кахаў, спадзеючыся заваяваць шлях да славы, а потым горда прыйсці дамоў і падзяліць яе з вамі... Я наяве марыў, як у гэтую шчаслівую хвіліну я нагадаю вам пра тыя шматлікія неўвасобленыя ў словы юнацкія сведчанні любові і папрашу вашай рукі, выконваючы даўняе наша маўклівае пагадненне. Час гэты не настаў, але сёння, не зведаўшы ніякай славы і не спраўдзіўшы ніводнай юнацкай мары, я прапаную вам сэрца, якое ўжо даўно аддадзена вам; увесь мой лёс залежыць ад таго, ці прымеце вы маю прапанову.

— Вы заўсёды ставіліся да мяне добра і высакародна, — адказвала Роз, перасільваючы ўзрушэнне. — Я думаю, вы верыце, што я не бессардэчная і не няўдзячная. Выслухайце мой адказ.

— Вы адкажаце, што я змагу заслужыць вас, ці не так, дарагая Роз?

— Я адкажу, — азвалася Роз, — што вы павінны забыць мяне, — забыць не як старога, адданага сябра (гэта мяне глыбока параніла б), а забыць як тую, каго вы кахаеце. Азірніцеся навокал, падумайце, колькі ёсць на свеце сэрцаў, заваяваць якія вам было б уцешна. Калі хочаце, даверце мне таямніцу вашага новага кахання, і я буду вашым самым адданым, блізкім, шчырым сябрам.

Настала маўчанне. Роз, закрыўшы твар адной рукой, дала волю слязам. Другую руку ўсё яшчэ трымаў Гары.

— А якія прычыны, Роз, — ціхім голасам спытаў ён, — якія прычыны такога вашага рашэння?

— У вас ёсць права ведаць пра іх, — адказала Роз. — І не спрабуйце памяняць маё рашэнне. Гэта — абавязак, які я мушу выконваць. Я мушу зрабіць гэта дзеля іншых і дзеля самой сябе.

— Дзеля сябе?

— Так, Гары, дзеля сябе. У мяне няма ні сяброў, ні багацця; маё імя заплямленае, і я не магу даваць вашым сябрам падставу для падазрэння, быццам я з карыслівых меркаванняў саступіла вашаму першаму каханню і паставіла крыж на вашых спадзяваннях і планах. Дзеля вас і вашых блізкіх я мушу не дапусціць, каб вы праз вашую гарачую, высакародную натуру стварылі сабе такую вялікую перашкоду на шляху да поспеху...

— Калі пачуцці вашы супадаюць з вашым разуменнем абавязку... — пачаў Гары.

— Не, не супадаюць, — адказала Роз, густа пачырванеўшы.

— Дык нашы пачуцці ўзаемныя? — спытаў Гары. — Мілая Роз, скажыце толькі гэта, толькі гэта і змякчыце горыч майго вялікага расчаравання!

— Калі б я зрабіла гэта, не

наносячы шкоды таму, каго я люблю, — адказвала Роз, — я магла б...

— Вы ўспрынялі б маё прызнанне зусім інакш? — сказаў Гары. — Не хавайце хоць гэтага ад мяне, Роз!

— Так, — адказала Роз. — Досыць, — дадала яна. — Навошта нам працягваць гэтую цяжкую размову? Вельмі цяжкую для мяне, хоць яна і абяцае мне шчасце на доўгія часы, бо для мяне будзе шчасцем ведаць, якое высокае месца я займала калісьці ў вашым сэрцы; кожны ваш жыццёвы поспех будзе надаваць мне больш сілаў і цвёрдасці. Бывайце, Гары! Мы ніколі не сустрэнемся больш так, як мы сустрэліся сёння, але, хоць дачыненні нашыя і не будуць такімі, якімі маглі б быць пасля сённяшняй размовы, — мы можам сябраваць моцна і доўга. Няхай кожнае блаславенне, здабытае малітвамі адданага і шчырага сэрца з крыніцы ісціны і чысціні, прынясе вам шчасце і радасць!

— Яшчэ адно слова, Роз, — сказаў Гары. — Скажыце, якія ў вас падставы для гэтага. Дазвольце мне чуць іх з вашых вуснаў.

— Перад вамі бліскучая перспектыва, — сур’ёзна адказвала Роз. — Вас чакае пачэсны пасад, які могуць забяспечыць асобе ў грамадскім жыцці вялікі талент і моцныя сваяцкія сувязі. Але людзі, якія стаяць за словам «сувязі», гордыя, і я не хачу мець нешта супольнае з тымі, хто можа з пагардай паставіцца да маці, якая дала мне жыццё, і не хачу прынесці няўдачу, выставіць на здзек сына той, якая з такой дабрынёй замяніла мне маці. Адным словам, — працягвала дзяўчына, адвярнуўшыся, бо часовая яе рашучасць прайшла, — на маім імені пляма, і людзі перанясуць яе на невінаватага! Адказ павінна несці адна я, адна я мушу пакутаваць.

— Яшчэ слова, Роз, мілая Роз, яшчэ слова! — усклікнуў Гары, кідаючыся перад ёй на калені. — Калі б я не быў такім... такім шчаслівым, як кажуць у свеце, каб маім наканаваннем было жыццё ціхае, непрыкметнае, каб я быў бедны, хворы, бездапаможны — ці адвярнуліся б вы тады ад мяне? Або гэтыя сумненні спароджаныя тым, што я, мабыць, даб’юся багацця і славы?

— Не прымушайце мяне адказваць, — азвалася Роз. — Гэтае пытанне не ўзнікала і ніколі не ўзнікне. Несправядліва, нават жорстка ў гэтай сітуацыі настойваць на адказе.

— Калі ваш адказ будзе такі, на які я амаль асмельваюся спадзявацца, — працягваў Гары, — то ён пашле прамень на мой самотны шлях і асветліць цёмную сцежку перада мной. Не пустая гэта справа — вымавіць некалькі кароткіх слоў, сказаць іх таму, хто любіць вас больш за ўсіх на свеце. О Роз, іменем майго моцнага, палымянага кахання, дзеля ўсяго таго, што я выпакутаваў, і ўсяго таго, на што вы мяне выракаеце, адкажыце мне на гэтае адно пытанне!

— Так, калі ваш лёс складваўся б інакш, — адказвала Роз, — калі б вы стаялі ў грамадстве не нашмат вышэй за мяне, калі б я магла быць вам дапамогай і суцяшэннем у якім-небудзь сціплым, ціхім, адасобленым месцы, а не ганьбай і перашкодай сярод амбітных, славалюбных людзей, — тады ўсё было б нашмат прасцей. Цяпер у мяне ёсць усе прычыны быць шчаслівай, вельмі шчаслівай, Гары, але тады я была б яшчэ шчаслівейшай.

Калі Роз вымаўляла гэтае прызнанне, перад яе ўнутраным зрокам паўставалі жывыя згадкі былых надзей, якія яна насіла ў сабе даўным-даўно, зусім дзяўчом. Але гэтыя згадкі выклікалі слёзы, якія заўсёды выклікаюць былыя спадзяванні, якія вяртаюцца да нас няспраўджанымі, і слёзы прынеслі ёй палёгку.

— Я не магу справіцца са сваёй слабасцю, але яна яшчэ больш умацоўвае маё рашэнне, — сказала Роз і працягнула яму руку. — А цяпер я пайду.

— Абяцайце мне адно, — сказаў Гары. — Адзін раз, толькі раз, ну, скажам, праз год, а можа быць, і раней... дазвольце мне паразмаўляць з вамі на гэтую тэму яшчэ раз, у апошні раз.

— Але не настойваць на тым, каб я памяняла сваё рашэнне, — сумна ўсміхаючыся, адказала Роз. — Гэта будзе бяссэнсава.

— Згодны! — адказаў Гары. — Толькі пачуць, як вы паўторыце яго, калі захочаце — у апошні раз. Я пакладу да вашых ног усе свае пасады і багацце, якіх дасягну, і калі вы застаняцеся цвёрдай у сваім рашэнні, то я ні словам, ні справай не буду спрабаваць памяняць яго.

— Няхай будзе так, — адказала Роз. — Гэта прынясе новы боль, але да таго часу я змагу лягчэй яго перанесці.