???йээннэр, номохтор

С?лбэ Багдарыын

Кэбээйи эмиэ Малыыда курдук. Кыргыска уонна уоспаа эстэннэр, тоустар: «Бииги манна кэлэн, кэбэлийэн бардыбыт», – диэбиттэр.

Иван Яковлевич Сметанин (1932). Кэбээйи улууа, Кэбээйи нэилиэгэ. глр аатын ууа. «Мин бу кэпсээни 1966 сыллаахха кн Кэбээйи нэилиэгиттэн трттээх Сметанин Дмитрий Дмитриевич, Миитэрэпээн диэн сахалыы ааттаах аатырбыт булчут, оччотооуга 60 саастаах кырдьаастан истибитим», – диэбитэ. 1994 с. суруйбутум.

ГЛР ААТЫН УУА

Былыр, сахалар манай ньуучаларга срэхтэнэллэрин саана,

билии Кэбээйи нэилиэгин сириттэн, Умсаннаах диэн кл кытыытыгар олорор Мк Сирэй диэн ааттаах кии ньууччаларга срэхтэнээри билии Дьокуускай сиригэр кэлбит. Срэхтэнэр манньатын с кыыл, биир хара саылы кччэххэ ¹ уган кэлбит.

Кэлэн кбэрнээтэргэ киирээри гыммытыгар, харабыл хааахтар саылларын былдьаан ылаары гыммыттар. Ону биэрбэккэ, утарылаан, улаханнык ыыытаабыт-хаыытаабыт. Ону кбэрнээтэр тойон, бэйэтэ тахсан, буойан тохтоппут. Кэлбит кии туохха наадыйан кэлбитин эппит. Ону кбэрнээтэр, аалбыт манньатын ылан баран, Сметанин диэн араспаанньа иэрбит. Онтон тахсарын саана: «Эн ыыытыыры, глр улахана бэрт эбит. Онон эн аа ууа глр аатын ууа диэн аны мантан ыла ааттаннын», – диэбит. Онон Кэбээйигэ баар Сметанин ааттаах аа ууун дьонноро глр аатын ууун дьонунан ааттаналлар.

Кэпсээнньит тылы быаарыыта:

 ¹ Кччэх – тириинэн ооуллубут иит.

Егор Прокопьевич Кычкин-Дьгрсэ (1902). Кэбээйи, Мукучу. Кырыкый аатын ууа. 1990 с. кэпсэппитим.

ЭМЭЭХСИН БААРЫН БИЛЛЭРЭ СЫТАР

Эмээхсини атаастаан, дрн ылан барбыта. Бандьыыт сэриитин бэтэрээ тт. 25–26 сыллааы эргин буолуо. Бука. Киэсэ Сэмиэнэп быраата. Таааарга учууталынан олорон. Дрэ ээ тириитинэн ооуллбут кыракый др этэ. Этэр баайы.

Ол дьон эстэн хаалбыт лэр. Убайа, бултаан кэлэн баран, саас саатын остуолга ууран кэээр. Ону оото, срэн кэлэн, чыыбыын тардан, быарга тэрбит. Тута лбт. Нэиилэ таырдьа тахсан.

Бу Эмээхсини ¹ туох да срдээх. Кии кэпсиир кыаа суох. Ити турбаны ² алдьаттаран, элбэх хоромньуну оорторо сырытта. Турба начаальнига, андаатарын ылаары, саатын маынан тарпыт уонна эмиэ, саата эстэн, иин тоо ытан кэбиспит.

Бу сэрэхтээх этиини этэн кэбистим. Итини бэйэ туттунан крр. Кини сытар сиригэр дурууспанан сааан охсор идэлээхтэр. Ньууччалар. Дурууспата олох хоппот . Онтон кыыыран, Баадьаа баран, дурууспатын хампы сынньыбыт уонна бэйэтэ лн хаалбыт.

Тылы быаарыы:

 ¹ Эмээхсин – Алыардаах удаан.

 ² Турба – газ турбата.

Геннадий Васильевич Иванов (1948). Кэбээйи, Куокуй нэилиэгэ. Дойдутун сирдэрин суруна сылдьар эбит. 1999 с. онтун миэхэ: «Айымньылаах лээр сс да кэскиллээх ситииилэри, уун дьоллоох олоу бааран туран, бу сэмэй бэлэхпин ыытабын», – диэн суруктаан бэлэхтээбитэ.

СЫАЛДЬА ЫЙААБЫТ

Аатырбыт Тыкый кстээх-уохтаах Кыыл уолун кытары чугас ыаллыы олорбуттар. Тыкый Сыраан биир кыракый клкэтин рдгэр, оттон Кыыл уола киниттэн чугас Дири Атах диэн элгээн кл рдгэр олорбуттар. Бэйэ бэйэлэрин билсэ-крс икки ардыларыгар

кэлэ-бара сылдьыаллара .

Кыыл уола, булдунан дьарыктанан олорор буолан, сотору-сотору сир уларыйар эбит. Ол кргэр ырааыттан-чугаыттан тутулуга суох буолан, атын сири булан, крг кэллибит. Кини обургу сири-уоту билэрэ дэлэлээх буолуо дуо – кспттэр.

Дьэ, ол онно, айаннаан иэн, абааыны чаытан суолун муннараары, айан суолугар эмээхсинин сыалдьатын ыйаабыт. Оттон абааы буоллаына, истэр-билэр тухары, дьахтар сыалдьатыттан олус саллара диэн баар. Дьэ, оннук ньыманан Тыкыйдаах абааыттан куоппуттар диэн йэээ кэпсэнэр. Ол онтон ыла Бас Баалаахха барар суолга клкэлэр икки ардыларынааы биир сир Сыалдьа Ыйаабыт диэн ааттаммыт диэн кэпсииллэрэ кырдьаастар.

Мин ол Тыкый Сырааа баар тн бастаан 1968 сыл кнгэр, кэлин эмиэ 1984 сыл кнгэр мухаа сылдьан крбттээхпин. Ол онно кэлии да крбэр тх бааналара, кубарыа хатан баран, сс да тулуктаан тураллара.

ЛЕНСКЭЙ

Нина Январьевна Симонова (1953). Ленскэй, Орто Наахара. рдк рэхтээх, учуутал.

КБРГЭТТЭР

Кбргэн диэн сир олохтоохторун кбргэттэр дииллэр.

Кбргээ Тэриэскиттэр кэлбиттэр. 5–6 ыал кэлбит. С иитиитинэн дьарыктаналлар . Кбргэттэри олорбут сирдэриттэн рэн кэбиспиттэр.

Онуоха туран, кбргэттэр с тэрэллэр. Бастаан Аанньаахха кинээстэригэр, лхмээ – кулубаа, онтон Дьокуускайга Киин Суукка сбттэр. Дьокуускайтан: «Кбргэттэр кэллиннэр», – диэн сурук кэлбит. Онно барарга кырымахтаах саыл мунньубуттар. Ол саана кбргэттэр Сиэн Трд диэн сиргэ олорбуттар. Биирдэ ол Сиээ балыктыы сылдьан, биир сордоу ылбыттар. Сордонорун иин хайытан крбттэрэ, тааы сиэбит эбит. Таастан уот кндээрэ тэр. Дьиктиргииллэр, саба тутан кэбиэллэр. Ол таастара эрбэх саа . Ити таастарын саылларын кытта бииргэ Дьокуускайга илдьэ барбыттар. Суут тойонун дьиэтигэр киирэллэр. Тойонноро хоугар олорор эбит. Кбргэттэр: «Саылларбытын уурталыахха», – дииллэр. рт рдгэр буолбакка, биир-биир кэккэлэччи уурбуттар уонна били таастарын биир саыл ртн анныгар ууран кэбиспиттэр.

Тойонноро хоуттан тахсыбыт, дорооболоругар хардарбатах. Саыллар рлрн крр атаынан тиэрэ уурталаабыт. Кбргэттэр аыйаы уурдубут быыылаах дии санаабыттар. Онтон тойон били тааы кр биэрбит уонна хоугар илдьэ киирбит. Сотору буолаат, хоуттан тахсыбыт. Дорооболоспут, кимнээхтэрин ыйыталаспыт. Дьыалаларын дьллээбит уонна: «Тэриэскиттэр кстннэр», – диэн кулубаа сурук ыыппыт.

Онон Тэриэскиттэр Кбргэнтэн кспттэр. Биир Тэриэскин Бэлиэдэйгэ барбыт, биир – Чамчаа, биир – Блгэ, Хочо диэн сиргэ, биир – Ннэ баыгар, биир – Наахараа.

Владимир Иванович Попов (1904). Ленскэй, Бэтинчэ. 1979 с. кэпсэппитим.

ТРТ КИЛИЭП

Ат Кытыла диэн сир. Былыр срк аты срдэллэр. Сунтаартан киллэрэн срдэллэр этэ. Трт Килиэп диэн кии срк аттаах этэ. Моол диэн. Нэлэкэ диэн клгэ таххан, биир дьахтарга килиэп биэрбит. Трт килиэби. Тн онтугар барбытыгар: «Киминий?» – диэбит. Ону: «Били, трт килиэп», – диэбит. Ону дьон истибит уонна Трт Килиэп диэн ааттаабыттар.

Дьахтар хоойугар киирэбин диэн ааттанан хааллаа ол.