?йэ кирбиитигэр
Шрифт:
Атырдьах ыйын б?т??т?гэр Саттаар ?р??б?л??н отторун кэбиhэн б?тэрдилэр. Быйыл от ??н??тэ ?ч?гэй. Саха ыалын оло?о дьыл хайда?ыттан улахан тутулуктаах. ?? сайы??а дьон ??рэ-к?т? ?л?мнэhэн ?лэлиир. Эhиил хайдах дьыл буолара биллибэт. Саттаар эмиэ отун ?лэтигэр к??скэ ?лэлээн, а?ыйах хонукка а?атын к?м?л?h?ннэрэн, от б???н? оттоото. Быйыл кур оттоох буолсулар. Онон эhиил кураан да буолла?ына, улаханнык о?устарыахтара суо?а.
Кини быйыл санаата к?н? сылдьар. Ну?нууру кытта улам чугасаhан, от ?лэтэ б?ттэ?инэ
Дьиэтигэр икки к?н сынньанан баран, инитин кыыска ыытта. Саас к?рс?б?т сирдэригэр сарсын киэhэлик кэллин диэн илдьиттээтэ. ?р??б??? ким да суо?ар кыыска кистээн этээр диэн ?йд?тт?.
Хонон турда. Киэhэ хойукка диэри утуйбата?а. Оо дьэ, б?г?н барар к?нэ. Кыыhы кытта к?рс? барарыттан хайдах эрэ саллар. Урут оонньууга кыбыстыбакка эрэ хорсуннук барара. Оттон билигин анаан-минээн к?рс? барар. Ол атын. Туох диэн кэпсэтэрэ буолла?
Са?а сонун кэтэн дьиэттэн та?ыста. Далаhа?а киирэн к?л?г?н к?р?ннэ. Таарыйа сирэйин суунна. Суолга киирэн тыаны туораан, ?р?йэни ааhан, били саас кыыhы к?рс?б?т алааhыгар киирдэ. К?рс??х буолбут сиригэр соруйан эрдэ кэллэ. Сэрэйбит курдук, кыыс кэлэ илик. К?н билигин да?аны киэhэрэ илик. Тыа са?атыгар олордо.
Арай кыыhа кэлбэтин. Эбэтэр мааны, ?ч?гэй к?т??т ыйытан, тылын биэрэн кэбистин. Дьахтар санаата уларыйымтыа дииллэр. «Миигин бэйэтигэр тэ?ниэ суо?а» диир санаата эмиэ к??рэйдэ. Ынах этэрбэhэ, убаhа тириитэ сутуруота ону санатар. Курус санаа к??рэйиэх чуумпута. Кураанах хонуу…
Тыа тумсунан тииттэр быыстарынан кыыс элэ?нээн иhэрин к?р?н с?рэ?э тэбиэлээтэ. Эмиэ ??р?? долгунугар куустарда.
– Хайа, кэлбити? ?р буолла дуо? – кыыс кэлэн аргыый ыйытар.
– ?р буола илик. Билигин кэлбитим, – уол туран кэлэр.
Дьо??о к?ст?мээри, тыа?а киирдилэр. С??h? ыллыга баар эбит. Ону батыhан кыра ырааhыйа?а кэллилэр. Ким эрэ кэрдэн баран бырахпыт д?л??э сытар. Ол ?рд?гэр кэккэлэhэ олордулар.
– Туох сонуннааххын? – кыыс, арбы-сарбы со?ус туттан олоро т?hэн баран, ыйытар.
– Оппун оттоон б?тэрдим.
Уол кыыhы кууhан ылыан санаан аhарда. Кыбыстар. Илиитэ барбат.
– Быйыл эрдэ б?пп?кк?н дии.
– Эрдэ, – уол ити ыйытыытын хайдах эрэ хомойо иhиттэ. Олох к??ппэтэх буолла?а дуу? Эйигин к?рс??р? к??скэ ?лэлээтим диэ?ин тардынна.
Чочумча са?ата суох олордулар. Уол кыыhы кытта туох диэн кэпсэтиэ?ин билбэт. Ну?нуур ма?ан сарыы этэрбэhи кэппит. Кылгас сарыы сонноох.
– Эйиэхэ туох сонун баарый? – Саттаар хардары ыйытар.
– Би?иэхэ биир киhи кэлэ сырытта, – кыыс уолу кылап гына к?р?н ылар.
Уол тута са?арбата. Хайыы ?йэ кэлэн ыйытан эрэллэр эбит. Ол иhин уларыйда?а. Сотору, бука, букатыннаахтык арахсаллара буолуо. Онтон то?о эрэ ойо?оhуттан ?ск??р?т?н ыйыппыт курдук туттан ыйытта:
– Ону эн?
– Ону мин… Буолумматым.
– Оттон дьону? туох дииллэрий? – Саттаар сэгэс гына т?стэ.
– Барбыттарын кэннэ а?ам «саакка укту?, кыбыhыннарды?» диир.
– Баай, мааны киhи дуу?
–
– То?о буолумматы?? – Саттаар ыйытан баран акаарытык тылластым дии санаата.
Кыыс са?арбата. Т?б?т?н санньыппыт. Онтон эмискэ хонос гынаат, абарбыт курдук са?арда:
– Эйигин к??тэбин. Эн бэйэлээ?и!
– Кырдьык дуо? – уол илиитин кыыс илиитин ?рд?гэр уурда.
Ити быhыыта хайдах эрэ олус солуута суох курдук буолла. Итинник тахсан хаалла. Соро?ор киhи са?арбыт са?ата, туттубут быhыыта эмискэ, т?т?л? суох буолааччы.
Кыыс са?арбат. Уол салгын сиэн хараардыбыт, чэрдээх ытыстаах илиитигэр холоотоххо, кыыс ма?ан илиитэ кыра, нарын, сымна?ас. Илиитин таарыйбыта, туох эрэ моhойу ?рэйбитин курдук буолла. Кыбыстар, килбигийэр санаата ханна эрэ симэлийэн, кыыhы кууhан ылан, иэдэhиттэн сыллаата. Онтон тэтэркэй уоhуттан ууруур. Иккиэн уураhа-уураhа са?ата суох олордулар. То?о са?арыахтарай, барыта ?йд?н?р буолбутун кэннэ. Таптал к??стээх кынатыгар уйдаран, ??hэнэн дайа к?т??х курдук буолбут уол бэйэтин ынах этэрбэhин к?р?н эмиэ «сиргэ ?ктэннэ».
– Арай мин к?т??т буолан кэлэммин эйигин ыйытыым… Оччо?о эн дьону? с?б?лээн кыыстарын биэриэх этилэр дуо?
– Ийэм мин тылбыттан тахсыбат. А?ам… – диэн баран тохтуу т?hэр. – А?ам ата?ар ??эн к?рд?ст?хп?нэ, кини да с?б?лэhиэ. Кини миигин таптыыр, атаахтатар.
– Арай эн биhикки ыал буолуох? Оччо?о кэлин ханна эрэ дьиэ туттан, бэйэбит туhунан ыал буолуо этибит. Мин мас мастыам, оттуом, бултуом. Оттон эн дьиэ?ин к?р???н, ынаххын ыыгын.
– Ол кэлин буолла?а дии. Хойут. Мин а?алаах ийэм холбоhон баран дьоннорун кытта бииргэ олорбуттар ?h?.
– Мин эн а?а?ыттан куттанабын.
– То?о куттана?ын?
– Толлобун.
– Кыыс о?о эргэ барда?ына, уол дьиэтигэр барар буолбат дуо?
– Биhиги дьиэбит куhа?ан, дьада?ы дьиэ.
– Куhа?ан дьиэ диэн суох. Куhа?ан киhи диэн баар. Мин а?ам – сымна?ас киhи. Эн киниэхэ к?т??т о?о буолуо? буолла?а дии.
– Мааны ыалга к?т??т буолабын дуу?
– Туох мааныта кэлиэй. Ыал тэ?э ыал буоллахпыт дии.
– Биhиэхэ холоотоххо…
– Кэбис, инньэ диэмэ… Атыны кэпсэтиэх, – кыыс уолу ситэ этиппэккэ быhа т?hэр. – Хата, туhаххын к?р? барыах эрэ.
– Чэ.
Уоллаах кыыс туран, сиэттиhэн баран, туhах к?р? бардылар. Туhа?ы к?р?лл?р?гэр, кыыс хайдах эрэ сэргэхсийбит курдук буолла. К?лэ-к?лэ са?арар. Кини ураты нарын са?атын истэр да ?ч?гэй…
Мымах – киэ? Э?сиэли эбэ?э биллэр-к?ст?р баай. Икки ойохтоох, улуу?угар бас-к?с буолбут ытык мааны киhи. Улахан уола Ньыкка быйыл са?а ыал буолбута. Атын о?олоро кыралар. Арай мааны кыыhа Тутта?ныыр быйыл уон сэттэтин туолар.
Ха?аактар тустарынан э?ин-э?ин хобдох кэпсээн дэлэй. Эдэр ?ч?гэй дьахтары, кыыhы к?рд?хт?р?нэ, тутан ылан илдьэ баран, ойох гыналлар ?h? диэн кэпсээн толору. Мымах эдэр ойо?ун уонна кыыhын ыраах кэдэрги алааска таhааран олордорго сананна. Ити кэпсээннэрэ, ба?ар, кырдьык буолуо. Тыала суохха мас хамсаабат.