Шрифт:
1. Иннигэр кэ?иилээх, кэннигэр с?гэ?эрдээх…
ТИРГЭ?ИТ
Ийэ уолун кытта ууга барбыт чааркааннарын ч?л?гэр т??эрэн хос тиритии-хорутуу, с??р??-к?т?? буолбуттара. Ити кэмтэн икки ый биллибэккэ элэ?нээн хаалбыта. Аны чааркаан та?ынан тиргэлииргэ санаммыттара. Мэлдьи т?ргэн хаамыылаах ийэтин кэнниттэн, хардыы да хаамыыны хаалбакка, Ньуккуу тэбис-тэ??э т?с??эн испитэ. Сарын ?р?йэтин ар?аа ба?ыгар хойуу оттоох ?рд?к дул?алар икки ардыларынан, кус дул?а?а салгылыы тахсар оро?ор, бэйэлэрэ о?орбут сэттэ тиргэлэрин с?бэлэ?э-с?бэлэ?э ииппиттэрэ. С??к?лэ туттарыгар-хаптарыгар с?п т?бэспэт на?ыл са?алаа?а, намыын куоластаа?а:
–
Ньуккуу аны ?с хонугунан Аллан арыытыгар дьо??о от кээ?иитигэр к?м?л??? киириэхтээ?э. Кини с?р?н ?лэтэ Дьархан уолугар о?ус сиэтиитэ этэ. Ол и?ин бу сар- сыарда ким хайа иннинэ у?уктаат, тиргэтин к?р? с??рб?тэ. А?ылаан-мэ?илээн тиийээт, хара?ар к?рб?т?н итэ?эйбэккэ, тыынан б?т??хт?? турбута. Кини к?рд???нэ, эгэлгэ кэрэ дь???ннээх куорсуннаах, кы?ыл атахтаах кус тиргэ?э эриллэн тиэрэ т??эн сытара. Чочумча турбахтаат, аны к?т?н хаалыа диэбиттии, оргууй сурдур?аан тиийэн имэрийэн к?рб?тэ… Сыыспатах эбит! Кус и?нибит! Ньукулай дьоллонон хара?а уоттана т?сп?тэ, икки ?тт?г?н та?ыммыта, кырдьа?ас дьон ??рдэхтэринэ тутталларын санаан, бэдьэрэ былаастаах ??к??лээбитэ. Ку?ун ту?а?ыттан нэ?иилэ арааран ылбыта, ыарахана илиитигэр улаханнык биллэрэ. Ма?найгы булда буолан долгуйан да, кыбыстан да дьо??о к?рд?р?мээри, ырбаахытын и?игэр уктан дьиэтигэр т?нн?б?тэ. Ааны а?ан киирээт:
– Ийээ, мин бултуйдум! – ку?ун туттаран эрдэ?инэ, С??к?лэ уо?ун и?игэр ботугураан:
– Иннигэр кэ?иилээх, кэннигэр с?гэ?эрдээх, бааттаах, байанайдаах булчут буол, – диэн ал?аабыта.
Ку?у сирийэн к?р?н и?эн, са?а аллайа т?сп?тэ:
– Хор, о?ом булчут буолан а?атар-сиэтэр кэмэ кэлбит эбээт! Атыыр к???н? бултаабыккын дии, о?ом сыы?а! Бу дьолу! – ийэ барахсан хара?а уунан туолбута, уолун бэйэтигэр сы?ыары тардан, т?б?т?ттэн сыллаан ылбыта.
Мантан ыла Ньуккуу булт амтанын билбитэ.
ТУ?АХХА И?НИБИТ КУОБАХ
Биир киэ?э а?ыы олорон, С??к?лэ уолун ыйытыытыттан ?р? ходьох гыныар диэри со?уйда:
– Ийээ, би?иги далбыт кэтэ?инээ?и тыаны бэйэбит бас билбэппит дуо? То?о итиннэ ту?ахтаабаппытый? – уонна харда к??тэн, чо?улуччу к?р?н олороохтоото. С??к?лэ чочумча са?ата суох олордо. «Бастаах» дьон «кыраларга» сы?ыаннарын о?о ?ст?йбэтин курдук хайдах бы?аарыан билбэтэ. Онтон санаабытыттан олох атыны эттэ:
– Ыы, о?ом санаата модьутун к?р. Би?иги бас билэр кыахпыт суох. Итиннэ Кубалаахтан балтараа к?ст??х сиргэ олорор Дыадай баай ту?ахтыыр. Би?иги кыттыспаппыт, ити ту?унан аны санаама. Онуоха Ньукулай:
– Ити би?иги тыабыт! Би?иги эрэ бултуохтаахпыт! – диэн кэлиилии кэбэ олордо. Дьэ, иннин биэрбэт ки?и буолан биэрдэ.
Ити итинэн аа?ан хаалыа эбитэ буолуо да, уол биир к?н, отонноон сиэри, ыллык устун ойуур и?игэр киирбитэ. Онтон эмискэ туох эрэ букунайар тыа?ын истэн, ойо?о?ун диэки хайы?а т?сп?тэ, ма?хайан эрэр б?п-б?д?? куобах ту?ахха и?нэн ?р? м?хс? сытар эбит. ?й?гэр ийэтин кытта кэпсэтиитэ охсуллан ааста да, «тыата – би?иэнэ, а?а – би?иэхэ» диэн ?йд?б?л кытаанахтык и?эн хаалбыт эбит. Ыстанан тиийдэ да куоба?ын куу?а т??эн ?л?р??р? гыммыта – кыайтарбат, ырбаахытын дуомун хайа тэбэн, и?ин сиирэ-халты хайыта тыытар. Хата, киниэхэ анаммыт курдук, бугул то?о?ото са?а мас сытарын ылан т?б??? охсор, онуоха ту?а?а бы?а барар. Куоба?а д?й??рэн кыайан хамсаабат буолбутун ура?а?ынан сабыта эттээн ?л?р?р. Дьиэтигэр а?алан:
– Ийээ, бу би?иги тыабытыгар ту?ахтаабыт ки?и куоба?ын ыллым, – диэбитигэр ийэтэ бултааты? диэн ??рбэтэ. Уола кини санаатын сэрэйэн, ааспыкка эппитин кубулуппакка этэ турда. С??к?лэ эрэйдээх, хайыыр да кыа?а суо?ун билинэн, ???э тыынан кэбистэ, о?отун диэки уйар?аабыт хара?ынан к?р?н олороохтоото…
Дыадай икки хонон баран ту?а?ын
– Нохоо, мин ту?ахпыттан куоба?ы то?о ыллы??! – диэн баран илбиркэй та?астаах уолу с?р суостаахтык ?р?-та?нары эриличчи к?рб?тэ буола-буола са?арда. Ньукулай и?иттиэм-истибэтиэм диэбиттии:
– Аны кэлимэ, ити мин тыам, бэйэм бултуо?ум! – иэдэстээх кулгаа?а итийбэхтээн, икки чабыр?айа бы?ыта кэйиэлээн ылла да уол тас ааны былдьаста.
Аан сабыллар тыа?ын тилэх батта?а:
– С?рдээх уол дии, дьэ!.. – диэн эмиэ да с?хп?т, эмиэ да бэрки?ээбит са?аны истэн хаалла.
Дыадай бала?ан т?нн?г?нэн о?о дьиэтин диэки с??рэн элэстэнэн эрэрин «ки?и ки?итэ тахсыах уол эбит» диэн с?ргэтэ к?т???ллэ к?р?н хаалла.
О?ону кытта к?рэс былдьа?ыан кэрэйэн эбитэ дуу, дьон тылыттан саллан эбитэ дуу, эбэтэр атын туох санаа- лаа?а эбитэ дуу, Дыадай аны ити тыа?а биллибэтэ?э.
МА?НАЙГЫ СААЛАНЫЫ
Ньуккуу булка бааттаа?ын ту?унан кэпсээн алаас- алаас ыалларын тилийэ с??рб?тэ. Сотору буолаат эдьиийэ Боккуо кэргэнэ Куо?ас, баара эрэ уон орто доруобунньугунан иитиллэр дьоппуонускай сааны булан а?алан биэрбитэ. Ха?ан да ки?иттэн бэлэх диэ??э тиксибэтэх о?о барахсан ??рэн, саха тэ?э суох буолбута. Кирилэ да, Ньуккуута ??рб?т?н к?р?н, киниттэн итэ?э?э суох сирэйэ-хара?а сырдаата:
– Э?иннэ?инэ тыа?а б?ст??н тыа?ыттан ордуга суох, уо?унан иитиллэр, – Кирилэ кэпсии-кэпсии саатын имэрийэ-томоруйа турбута, сотору-сотору с?т?лл?н ылара.
– Аны у?уурум биллибэт. О?ом миигин ?йд??-са- ныы сылдьар буол… – б?т?н, куола?а титирэстээн са?атыттан маппыта.
К???н. Биир ха?ы?наах сарсыарда, Ньукулай (аны кини улахан, Ньукулайын эрэ билинэр) ар?аа тыа?а саатынан ытан к?р? та?ыста. К?рд???нэ, арай, куобах манан с??рэн аа?ар, итинэн бы?а к?т?н аа?ар. ?стэ ииттэ-ииттэ ытыалаан к?рд? да, биир да куобах табыллыбыт бы?ыыта к?ст?бэтэ. Ньуккуу улахан санаа?а т??эн, саатыгар ?й?н?н олордо. Абаланан да хайыай? Дьиэтигэр т?нн?р санаалаах туран и?эн, эмискэ ?й?гэр «до- руобунньугу тэрэпиискэ?э суулаан баран ыттахха, ордук ?л?р?мт?? буолар ???» диэн с?бэлээбиттэрэ ?й?гэр охсулунна. Оннук о?осто охсон ытыалаабыта, дьэ до- ?оор, куоба?а бу сырыыга тула холоруктуу сылдьар буолла, онтун соро?ун у?ун со?ус ма?ынан баска охсон эбиилэ?эн мадьыктаста. Оннук уончата ытан, биэс куоба?ы ?л?р?н, сэниэтэ эстэн, дьиэтигэр нэ?иилэ со?он а?албытын чугастаа?ы ыаллара к?р?н олус ымсыырдылар.
Онтон ыла т??лбэтин дьоно-сэргэтэ Ньукулайы тарбахха баттанар ?т?? булчуттары кытта тэ??э ааттыыр буолбуттара.
СА?АТА СУОХ ??РЭХ
Куому – с?рдээх киэ? алаас. Кини киэ?, к?н? аларын ки?и эрэ таптыы к?р?р. Бааса уол а?атын кытта хас да к???нэн эргимтэлээх хаачча?ы к?р?р-бэрийэр ?лэлээхтэр. Куому эмиэ ол хааччах и?игэр баар. На?аар – бостуук. Кини уолун бэйэтин кытта илдьэ сылдьыбыта ???с сайыныгар барда. Кинилэр хас да алаа?ы, хас эмит д??дэни эргийэн икки с??с субан с????н? к?р?лл?р-истэллэр. А?ата уолун атыгар мэ?эстэн тэ?инэн илдьэ сылдьар. Бааса уол тугу барытын дэбигис ылынан и?эринэн дьонун ??рдэр. Со?отох о?о диэбэттэр, букатын кыратыттан улахан ки?илии кэпсэтэллэр-ипсэтэллэр. Хааччахтара алдьаммытын атынан к?н аайы кэрийэ сылдьан абырахтыыллар. Сорох сиринэн боотулу, сорох сиринэн то?о?о к?р??н? са?ардан биэрэллэр. Дьэ, уол к?р?? то?о?отун анньарга ийэ-хара к?л???нэ тохтор, олус ыарыр?атар ?лэтэ. А?ата инчэ?эй титириги бы?ан у?уктууругар илии-атах буолар, сири дь?л? ??тт??ргэ а?атыттан хаалбат буола сатаан тиритэр, к?л???нэ муннун т?б?т?гэр бытыгырыырын ырбаахытын сиэ?инэн соттон ньуххайданар. Аны ???эттэн с??рэр к?л???н хара?ын а?ытар уонна барыта силбэ?эн этэ биир кэлим уу буолар. А?ата уолун к?р?-к?р?, к?лэрин биллэримээри: