???йээннэр, номохтор
Шрифт:
Ол эмээххин итиэрдик кэпсиир этэ. Уончалаах сылдьан итини дьиктиргиир этибит. Киээ буолла да кэпсиир. Араас ойуну, удааны, абааыны, кими эмтээбитин. Итинник сирдэргэ сылдьыма, маын-отун тыытыма. Мин маспын тыытыма диэн боботтуур этэ.
Хааах эмээххинэ диэн иккис эмээххин баар. рнэ диэн аата. Эмиэ ичээмсийэр эмээххин. Дьэ, ол Быччайарга Дьаарыны, ат тбт буолан киирэн, уулуур диэн кэпсиир этэ. Ол Быччайарга араастана сытар ууоа – алдьархай аарыма тиит. Тыал суулларбыт. Трд турар билигин дааны. Ол мутуга бэйэтэ тиит курдук суон, икки салаалаах. Онон тиит трднэн стэр. Аыйах сыллаахха крбтм. Сэрии саана буобардар, итиннэ кии ууоа баара, ону оттубуттар.
Кыыны быа малатыылка лэлиир, бурдук сынньар. Оуруоттаах бурдуктара ынырыгын нэллэр. Ону, мас кыайан булбакка, оттубуттара буолуо. Соруйан оттубаттар. Ону кырдьаастар сблээбэттэр, абааы крр этилэр. Ким сблэй. Кии ууоун оттору. Оонньор тиитин мутугуттан буобар кыыс уот оттубута буолуо диэн кэпсиир этилэр. Ол кыыс, тбтнэн ыалдьан баран, трбэтээ, Мэгэдьэккэ таххан лбтэ. Ити Тамаара эмээххин бииргэ трбт балта.
Дьаарын ол баын ууоа мээнэ кстбэт . Туох эмэ муокас буолаары гыннаына кстр . Ити рнэ эмээххин мээнэ аата ааттаммат, билигин аата ааттанар диир этэ. Оуруоттаах Оонньоро диирэ. Инньэ диэн ааттыыра.
Вера Федотовна Кононова (1910). Ньурба, Тыалыкы нэилиэгэ. 1994 с. кэпсэппитим.
САССЫАРДА ЭРДЭ…
Кндэ диэн сиргэ ойун кмллбт. Хордоойго. Ону кэпсииллэр, сассыарда эрдэ, кн тахсыыта ууну киирэн чыпчырыйан иэрэ . Сыыллан киирэн. Сыыллан киирэр суолугар орох курдук суол хаалар эбит. с сайын уот бааара буолбут да кини эрэ ууоун тумнубут. Онтон хойут умайбыт диэбиттэрэ.
Владимир Иванович Саввинов (1941). Ньурба, Кугдаар. Лесхоз лэитэ. 1995 с. суруйбутум.
ААТЫРБЫТ УДААН КМЛСПТЭ
Лаппаакы Борокуоппай Мэлэкээ олорбута. Ийэтэ аатырбыт удаан этэ. Быыттаах диэн сиргэ дьиэлээхтэрэ.
Ыт Бастаах рэин баыгар улахан ойуур уота турбут. Сааскы ртн. Сайын, атырдьах ыйын чугаыгар, Мэлэкээ чугааан кэлбит. Ходуаларга бугуллары сиэтэлээбит.
Быыттаах оонньотторо, сбэлээн баран: «Эмээхсинтэн крдн крбт кии», – дэспиттэр. Кинилэр баалара – ардаы тэртэрии. Кини кыра туруорбах балааа олорбута. Кэлэннэр: «Дьэ, иэдээн буолла. Эмээхсин, сааран крдргн хайдах буолуо этэй?» – диэн крдспттэр. «Крдгтн толорон крххэ», – диэбит. Уонна эппит: «Срктээх уута икки ыаайата аалы». Балаантан Ыгыатта 3–4 килэмиэтир эбит. Дьалкыйыа диэннэр, трт ыаайа ууну баан тааарбыттар. Икки кии. Эмээхсин рнэ сылдьар баттаын ыан кэбиспит уонна, тб ааарын биир ыаайаа уган ылан баран, илгистибит. Онтон кутуран турбут. «Самыыр буолан саккыраа! Ардах буолан таммалаа!» – диэбит. Тула крн олорооччулар таастара-саптара дэлби сытыйан хаалбыттар. «Сарсын киээээ дылы кыра ардах кэлэрэ дуу», – диэн саа тааарбыт.
Сарсыардаттан олус кстээх ардах тэн, ыаллар дьиэлэрин-уоттарын хоппут. Дьоннор крбттэрэ, эмээхсиннэрэ, тиэргээ тахсан, бэриинэтин дэлби сытыйбытын куурда сылдьар эбит. «Адьарайы кыратык угарга дылы гыммытым, туох ааттааа дьллн тстээй», – дии сылдьар эбит.
Бу ардах кэнниттэн тыа уота умуллубута .
Т КЫЫА УДААН
Кинини быа ааттаабат эбиттэр. «Сир, халлаан тннгэ» дииллэрэ. Арааа, бу былаас буолбутун кэннэ лбтэ буолуохтаах. Балааннаахха, Туобуйаттан 30 килэмиэтир сир ыккый ойуурга кмпттэр. Кэлин дьоннор крдн крн баран булбатахтар. Булларбат эбит. Кмстээх кмллбт.
Ыалдьа сыттаына, ийэ кута киирбит. Маан ыт буолан,
Николай Николаевич Мартынов-Соор (1939). Ньурба, Омолдоон. Хоробой аатын ууа. рдк рэхтээх, учуутал. 1994 с. кэпсэппитим.
СЭРГЭЛЭР
Сэргэни улахан гынабын. Былыр-былыргыттан. Мин санаабар, йдблбэр сэргэ мэнээк баана, срдьгэс буолбатах. Саха санаалаах, тыллаах-стх, олоор буолбут тгэни бэлиэтээн, санаатын иэрэн, тмэн, кэнники хаалынньанарыгар, ыччаттарыгар йдбнньк буоллун диэн, саха сиэрин-туомун толорон туруорар.
Сэргэни мас, баана диэхпин тылым барбат. Сэргэ аата сэргэ. Маны мэнээк тыытыллыбат, алдьатыллыбат.
Кырдьаастар этэллэр этэ: «Былыргы дьон тр суулла сытар сэргэни, сиэрин-туомун тутуан туруордаххына, оорбут с улахан айыы боруостанар», – диэн. Ол гынан баран, сиэрин-туомун билиллиэхтээх. лбээй туруору анньан кэбииллибэт. Инньэ дииллэр этэ.
Ону санаан, 68 сыллаахха лэ, сынньала лааырын салайыахпыттан, аан бастаан Акана Улахан Сээйэтигэр, Чкаловтан биир хонон тиийэр сиргэ, Билиргэ, тиийбиппит. Онно 18 оону кытта 6 улахан кии элбэх оту оттоон, олус чгэйдик сайылаабыппыт. Уонна онтубут бэлиэтин Улахан Сээйэ биир т сиригэр сэргэ туруорбуппут. Бу сэргэ турар сирин онтон ыла аканалар Оскуола Сэргэлэээ диэбиттэр уонна улаханнык сэргииллэр.
Онтон, Ньурбачаан сиригэр кэлэн, 77 сыллаахтан лэ, сынньала лааырын салайбытым уонна лэлээтэим устатыгар бэрт элбэх оту оттоон, барыта Ньурба оолорун илдьэ тахсан. Бу оолор лээ рэнэн, улаатан, тлйэн, араас дьону кытта крсн, кнгэр киирэллэрэ. Оолор дааны, трппттэр дааны астыналлара. Ол иин, оолорго оннук сэргэ туруорбуппут диэн кэпсээбиккэ, бииги эмиэ сэргэ туруоруохтаахпыт дэспиттэрэ.
Оолорго кэпсээтим, сэргэ диэн мэнээк баана буолбатах, элбэх кии крр, онно сэргэ турбут диэн сэээ киирэр. Силигэ сиппит, ойуулаах-дьараалаах, рдк ээ Айыыларга ананар диэтим. Уонна сиэри-туому ситэриллиэхтээх диэтим. Сэргэлэри, сиэрин-туомун толорон, хас сыллаахха ооуллубуттарын, бу сылга т от оттоммутун, муутаан 430 тоннаа тириэрдибиппит, кимнээх оорбуттарын суруйан туруортаабыппыт.
Туруорарбытыгар ст смэх арыылаах сиэли сэргэ турар окучаар тэртээбиппит, ст манньыаты уурбуппут уонна, уот оттон, арыылаах сиэлинэн аата-аата, кн тахсар ттгэр сргэстээн туран, сир-дойду иччилэригэр анаан, ээи рдк Айыыларга анаан, бэйэм сахалыы алаабытым. Дьон барытын ортотугар. Ыалдьыттар кытта бааллара. Уонна туруортаабыппыт.
Сэргэлэр турар буордара икки метрээ тиийэ, тоор тиийэ, хаыллыбыттара. Сэргэ трд уотунан хоруордуллубута. йэлээх буоллун диэн. Бэйэтин алыыппалаабыппыт. Тоустуу курдааын ойуулаахтар.
Онтон 1983 сылга сайын крбтм, сэргэлэр хайдах эрэ айгыраабыт крнээхтэр: МТЗ тракторынан, Блрс диэн ааттыыр трактордара, сорунан тураннар тнэри ктн сууллара сатаабыттар да, кыайбатахтар. Дьэ, олус абардым уонна айыыны оостубут дьоннор эбит дии санаатым. Бу сылга 50-тан тахсалыы оо й-санаата йдбнньк буолуо диэн ипит сэргэлэрэ эбээт. Дьэ, маны алдьата сатаабыттар. 5 сэргэ. с ссчэ кии йн-санаатын сууллара сатыыллар. Бу дьоо араас оо баар буолуохтаах. Араас йдх-санаалаах, трттээх-уустаах.