?йэ кирбиитигэр
Шрифт:
* * *
Ар?ааттан икки аттаах ки?и аргыый хаамтаран кэлэн, ???э кытылга тохтоото. Эдэрэ атыттан чэпчэкитик сулбу ыстанан, кырдьа?а?ын ?й??н т??эрэр. Кэтит т??стээх ма?ан ат, дьиги?ийэн ылаат, к?кээрбит намчы окко т??к?й?н, сымна?ас уо?ун ибирдэтэн, кэбийэн барар.
– Нохоо, аттары баайыма. Мин ?р буолуом суо?а, – Дыгын а?а ба?ылык икки илиитинэн баттыалаан, к???йб?т си?ин к?нн?р?р.
Кырдьа?ас ки?и бытааннык хааман баада?наан, кытыл хаа?ыгар кэлэн, сиргэ тайанан, аргыый т????ллэн олордо. Икки илиитин тобугар ууран, киэ? эрилкэй хара?ынан ?р??? одуулаата.
Улуу Эбэ ?ллэр ????гэр
Дыгын кырдьа?ас манна кэлэн, Эбэ киэ? киэлитин анааран, ыйыллыбыт санаата ???ллэн, кыараабыт к?хс? кэ?ээн, арыый уоскуйбут курдук буолла. Тыал эмиэ намыраан, тохтуох курдук гынна. Аргыс ки?и икки аты тэ?ииниттэн тутан туран, кырдьа?а?а ы?ырарын кэтэ?эр. Кини тойонун арыаллаабыта уонча сыл буолла. А?а ба?ылык ?р?с кытылын хаа?ыгар олорон, то?хо?нуу-то?хо?нуу ботугуруур бы?ыылаах – уо?а хамсыыр. А?а ба?ылык кырдьыбыт, батта?а муус ма?ан. Буолумуна, быйыл сэттэ уон бэ?ис хаара.
Аттар тыбыыра-тыбыыра мэччийэллэр. ?р буолбата, сотору о?онньор ы?ырар са?ата и?илиннэ. Дыгын аты миинэригэр ?тэри с?б?лээччитэ суох. Кэм да сэниэ баар диэбиттии, ы?ыыр хо?суоччутуттан тарды?ан, ыараханнык да буоллар, мииннэ. Бастаата. ?р?с кытылын хадьы со?ус кытыынан бардылар. Аргыс ки?и ?т? сэрэйдэ – ичээн о?онньорго барар буоллахтара. С?рг?ллэ уола Нойохо сайылыга ?р?стэн ыраа?а суох. Уонча сыллаа?ыта дьиэтин сааскы халаан уута ылбыта да, атын сиргэ к???рб?т. ?р?скэ балыктыырын с?б?л??р ки?и. «Сир т?нн?гэ» диэн аатырбыт ичээн кырдьа?а?ы Дыгынтан уон биэс сылынан а?а дииллэр. Ол аата 90-на буолла?а. Истэр тухары кини курдук саа?ырбыт ки?и чугас эргин суох. А?а ба?ылыгы эрэ билинэр, ытыктыыр, тылын ылынар дииллэр.
Сотору кыра хоспохтоох, балык хатарар аргы мастаах туруорбах бала?ан та?ыгар кэлэн тохтоон, аттарыттан т?ст?лэр. Дьиэ?э киирбиттэрэ, ма?хайбыт суптугур бытыктаах аарыма кырдьа?ас ки?и н?кс?чч? туттан, тайахха тирэнэн олорор эбит.
– Н?р??н н?рг?й, ытык кырдьа?ас! – Дыгын Тойон аа??а туран с?г?р?йдэ.
– Н?р??н н?рг?й! Хайа бу эн, а?а ба?ылык, бэйэ?инэн кэлли? дуу? Кэпсиэ, – о?онньор билигин да?аны хара?а сытыы эбит. Биллэ.
– Улахан сонун суох. Хайа, хайдаххыный? – Ба?ылык у?а оро??о кэллэ. Аргы?а аан оро??о олордо.
– Оттон тыыннаахпын. Э?иги хайдах олордугут?
Ытык кырдьа?ас сэргэхсийбит курдук буолан, ыалдьытын кытта кэпсэтэр. То?ус уоннаах о?онньор диэтэххэ, сирэйэ-хара?а сэргэх, ?й?-санаата ?ч?гэй эбит. Дьиэлээх дьахтар о?оххо харда?ас уурталыыр. К??скэ уу кутан, сылытан уокка чуга?атар. Та?ырдьаттан улахан хатыы?ы хайыытыттан тутан намылытан киллэрэн, ха?ас диэки ас астыыр кыра сибиэ2 ?рд?гэр уурда.
А?а ба?ылык о?остон кэлбит с?р?н соругун уталыппакка толорордуу о?о?унна. О?онньорго со?урууттан (ар?ааттан) туора омуктар кэлиэхтэриттэн ыла нус-хас олохторо огдолуйбутун, дьон айманарын ту?унан кэпсиир. О?онньор
– Арахсыбат абаа?ылар буулаатылар. Би?иги сирбитигэр-уоппутугар дьиэ-уот туттан, олох олохсуйардыы санаммыттар ???, – о?онньор дьэ са?а та?аарда.
– Ма?най улахан муруннаах омуктар кэлэннэр киис тириитин хомуйан барбыттара сэттэ дуу, а?ыс дуу сыл буолла.
– Ол ?ч?гэй дьон этилэр буолбат дуо?
– Сымна?астар этэ. Би?и да сонур?аан ?ч?гэйдик к?рс?б?пп?т. Оттон бу кэлин кэлбиттэр адьас атар абаа?ы дьон. А?а уустарын кэрийэн, ыал аайы киирэн, киис тириитин к?рд??н дибдийэллэр. Утарыласпыт ки?ини кымньыынан та?ыйаллар, тыыннарын да бы?ыах курдуктар. Киис тириитин сыл аайы биэриэхтээх ???б?т.
– Э?игиттэн т??? кии?и хомуйдулар?
– Би?и аймахтан Уйбаан нуучча с??счэкэ киис тириитин ылбыта. Онно с?п буолбакка, дьахтар сабыс-са?а киис са?ынньа?ын эмиэ былдьаан бардылар. С?рдээх адьыр?а дьон. Онон эйиэхэ с?бэлэтээри кэллим. Хайдах буолабыт?
О?онньор са?арбат, тугу эрэ эргитэ саныыр бы?ыылаах. Дьахтар уокка уурбут к???э оргуйаары ?лл?б?т?н кытыыга тардар.
– Дьон айманар. Сир-сир, уус-уус аайыттан баатырдары мунньан, ??ртэлээн кэбистэххэ хайдах буолуой? С?бэлээ.
– Кыайыаххыт дуо? Сура?а, ?рэр тимир сааларыттан баатырдар олус дьулайаллар ???.
– Бары саба т?стэхпитинэ, кыайыа этибит. Кырдьык, ?рэр тимир сааларыттан дьон куттанар. Ол эрээри тимир саалара ?ч?гэй куйа?ы хоппот ???. Оннук кэпсииллэр билбит дьон. Уонна тимир саалара а?ыйах бы?ыылаах дииллэр. Сорох сиргэ утарыла?ан ытыаласпыттар ???.
– Биирдэ нууччалар ?р???нэн устан аа?ан и?эн, би?иэхэ тахсан а?аан ааспыттара. Онно к?рд?хх?, к?м?скэлэрэ дири?э бэрт, бука, ????н санаалаах дьон бы?ыылаах. Билигин ??рдэххитинэ да?аны, кэлин элбэх буолан кэлэн имири э?иэхтэрэ. Быстах кыайыы кэлин улахан алдьархайга тиэрдиэ?э.
– Оччо?о хайыыбыт? Олорон биэрэбит дуо? Киис эрэ хомуйбаттар, аппытын ылаллар, с????б?т?н ??рэн илдьэллэр.
– Бары саба т?стэхпитинэ диэхтиигит. Ураа?хай саха ?рэх бастарынан, кыйаар сирдэринэн, хоту таас дьаа?ы н???? тиийэ ы?ыллан-тар?анан хаалла. ???-саа?ы тутааччы, хоргуппут-хомойбут да элбэх. Билигин кэлэн хос т?мэр, сомо?олуур бука кыаллыбата буолуо. Бар дьо??ун эрдэ т?мп?т??, сомо?олообуту? буоллар ньии?!
– Сыыспыппын, кырдьа?аас, буруйдаахпын. Эдэр сааска ки?и эрэ ха?ыл, дохсун буолар… – Дыгын ситэ эппэккэ ба?ын санньытар. Кини кырдьыгын этитэн ытык кырдьа?аска с?р?н баттатта.
– Эдэр эмньик сааскар мин эрэ бэрпин диэн атыыр о?ус буолан а?аардастыы айаатаабыты?. Ол ????н?н, абатын атын баттаммыт уустар умнубуттара буолуо дии саныыгын дуо?
– Суох-суох, умнубаттар…
– Хата, Куллатыга хам бааччы олор. Кырдьан бара??ын кыа?ы? та?ынан сорукка ылсыма, кыргы?ы та?аарыма. Ыччаты? инники кэскилин санаа. Мин с?бэм оннук…
Улуу Туймаада килбэйэр киинигэр киэ? К??рээйигэ олорор ?й?к баай дьиэтэ ыраахтан к?ст?р. Сир таа?а3 т?нн?ктээх, ортотугар тулаа?ын ба?аналаах улахан бала?ан, икки курдуулаах туос далла ура?а, хоспох, алта муннуктаах, ортотугар холумтаннаах мас ура?а, сарай, хамначчыттар дьиэлэрэ, к?р??-ха?аа баар.